નવી દિલ્હી: એક સમય હતો જ્યારે રાજકારણીઓ પ્રશંસા અને આદર મેળવવા માંગતા હતા. હવે, તેઓ શાબ્દિક અને અલંકારિક બંને રીતે 'પસંદ' (Liked) થવા માંગે છે. રાહુલ ગાંધીથી લઈને ન્યૂ યોર્કના યુવાન ધારાસભ્ય ઝોહરાન મમદાની સુધીના દરેક નેતાઓ હવે 'રીલેટેબિલિટી' (Relatability) એટલે કે સામાન્ય જનતા સાથે જોડાણની વ્યાકરણ શીખી રહ્યા છે. દૂર રહેતા નેતાનો યુગ સમાપ્ત થઈ ગયો છે, અને હવે નેતાઓ નિકટતાનો ભ્રમ સર્જીને શાસન કરી રહ્યા છે.
૨૧મી સદીના રાજકારણીઓએ સામાન્ય જનતા સાથે જોડાણ સાધવાની 'સોફ્ટ પાવર' ની શોધ કરી છે. જે વિશ્વ અગાઉ પોડિયમ, મેનિફેસ્ટો અને પ્રેસ કોન્ફરન્સનું હતું, તે હવે વ્યક્તિત્વના ડિજિટલ નાટકમાં ફેરવાઈ ગયું છે. સૌથી સફળ રાજકારણીઓ હવે મજબૂત વિચારધારા ધરાવતા નથી, પરંતુ તે છે જે મિત્રતા અને સંગતનો ભ્રમ સર્જીને ધ્યાન આકર્ષિત કરી શકે છે.
પ્રચારથી 'પર્સનાલિટી' તરફનું પરિવર્તન
રાજકીય વર્ગે ઇન્ટરનેટની ભાષા—સંક્ષિપ્તતા, કટાક્ષ અને સૌથી ઉપર, પ્રમાણિકતા (અથવા તેની નકલ) શીખી લીધી છે. આનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ રાહુલ ગાંધી છે. દાયકાઓ સુધી, તેઓ રાજવંશી હકદારની છબીમાંથી બહાર આવવા માટે સંઘર્ષ કરતા રહ્યા, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, તેમણે તેમની સોશિયલ મીડિયા હાજરી દ્વારા પોતાને સુલભ અને સહાનુભૂતિપૂર્ણ તરીકે રજૂ કર્યા છે.
તેમની 'ભારત જોડો યાત્રા' ની રીલ્સએ આ નવી છબીના નિર્માણમાં મોટો ફાળો આપ્યો. કેમેરામાં તેઓ બાળકો સાથે હસતા, બેડમિન્ટન રમતા, અથવા માતાના શૂલેસ બાંધતા જોવા મળ્યા. જનતાએ નહેરુ-ગાંધી પરિવારના વારસદારને બદલે, પોતાના જેવો જ એક માણસ જોયો.
વૈશ્વિક સ્તરે, ન્યૂ યોર્ક એસેમ્બલીમેન ઝોહરાન મમદાની પણ આ જ પરિવર્તનને મૂર્તિમંત કરે છે. તેમની સોશિયલ મીડિયા હાજરી તીવ્ર પ્રગતિશીલ રાજકારણ અને સ્થાનિક સમુદાયના અપડેટ્સનું મિશ્રણ છે. તેમનું કન્ટેન્ટ ગંભીર હોવાની સાથે સાથે આત્મ-જાગૃત પણ છે, જે મિલેનિયલ્સ અને જનરલ-ઝેડ પ્રેક્ષકોની સાંસ્કૃતિક ભાષા સાથે સીધું સંવાદ સાધે છે.
સામાન્યતાનું વિઝ્યુઅલ રાજકારણ
આજે નેતા કેવું લાગે છે, તે તેમણે શું કહ્યું તેના કરતાં વધુ મહત્વનું છે. રાજકીય કન્ટેન્ટ હવે ઇન્ફ્લુએન્સર કલ્ચરમાંથી ઉધાર લે છે— અનૌપચારિક સ્વર, જમ્પ-કટ વીડિયો એડિટ્સ, ટ્રેન્ડિંગ સાઉન્ડ્સનો ઉપયોગ એ બધું આલ્ગોરિધમની ભાષા સાથે પરિચિતતાના સંકેતો છે.
 * નવા યુગના નેતાઓ હવે સ્નીકર્સ અને હૂડીઝમાં ફોટા પોસ્ટ કરે છે, ઇમોજીસ સાથે કોમેન્ટ્સનો જવાબ આપે છે અને અંગત વિચારો શેર કરે છે. તેમની શક્તિ સુલભતામાંથી આવે છે.
 * રીલેટેબિલિટી (જોડાણ) એક વિઝ્યુઅલ વ્યૂહરચના બની ગઈ છે. જ્યારે પ્રેક્ષકો પાવર સૂટ અને પોડિયમ્સને સ્ક્રોલ કરીને આગળ વધી જાય છે, ત્યારે રાજકારણીઓ હવે સામાન્યતાની શક્તિ પર આધાર રાખે છે. આ 'સરળતાનો દેખાવ' પ્રમાણિકતા તરીકે વેચાય છે.
ધ્યાન આકર્ષણની અર્થવ્યવસ્થામાં રાજકારણ
સોશિયલ મીડિયા પર ધ્યાન મેળવવાની આ સ્પર્ધાએ રાજકીય વર્તનને મૂળભૂત રીતે બદલી નાખ્યું છે. પ્લેટફોર્મની પુરસ્કાર પ્રણાલી માહિતી કરતાં મેટ્રિક્સને વધુ મૂલ્ય આપે છે. એક આંસુ ભરેલું ભાષણ અથવા વિનોદી જવાબ ૨૦ પાનાના નીતિ વિષયક મેનિફેસ્ટો કરતાં વધુ ઝડપથી ફેલાય છે.
રાજકારણીઓ હવે માત્ર પ્રતિનિધિ નથી; તેઓ કન્ટેન્ટના નિર્માતા છે. આ 'ધ્યાન આકર્ષણની અર્થવ્યવસ્થા' (Attention Economy) માં સહાનુભૂતિ પણ સૌંદર્યલક્ષી બની જાય છે. રાજકારણી જેટલા વધુ 'માનવીય' દેખાય છે, તેટલું સારું પ્રદર્શન આલ્ગોરિધમમાં કરે છે. જોડાણની આ કલા રાજકારણને સેવાને બદલે પ્રદર્શન કલાની નજીક લઈ જાય છે.
પ્રમાણિકતાનો દેખાવ અને તેના જોખમો
જોડાણ (Relatability) લોકશાહી લાગે છે, તે નમ્રતા અને જોડાણ સૂચવે છે, જે રાજકારણને ઓછું દૂરનું બનાવે છે. જ્યારે રાહુલ ગાંધી ખેડૂતોને સાંભળે છે અથવા મમદાની ભાડૂતોના દરવાજા ખખડાવે છે, ત્યારે આ છબી નીતિશાસ્ત્રથી પર જઈને કાળજીનો સંદેશ આપે છે: "હું તમને જોઉં છું."
પરંતુ આની એક કડવી વાસ્તવિકતા પણ છે: પ્રમાણિક રાજકારણનો આ દેખાવ પાછળ ખૂબ જ મોટા આયોજનની માંગ કરે છે. જે આકસ્મિક લાગે છે તે ઘણીવાર કાળજીપૂર્વક ક્યુરેટ કરાયેલું હોય છે. દરેક સ્વયંસ્ફુરિત સેલ્ફી પાછળ એક કોમ્યુનિકેશન્સ ટીમ, કેમેરામેન અને કોપીરાઇટર હોય છે.
જોડાણની રાજનીતિનું જોખમ એ છે કે વ્યક્તિત્વનું રાજકારણ સિદ્ધાંતના રાજકારણ પર હાવી થઈ શકે છે. જ્યારે છબી સંદેશ બની જાય છે, ત્યારે વાસ્તવિક પદાર્થ માટે જગ્યા ઓછી થઈ જાય છે. જોડાણ માનવતાવાદી બની શકે, પરંતુ તેનું સૌથી ખરાબ સ્વરૂપ રાજકારણને ગૌણ બનાવી શકે છે. નેતાઓને કાર્ય કરવાને બદલે લાગણી વ્યક્ત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.
આ નવા યુગમાં નેતૃત્વની કસોટી એ નથી કે કોઈ ઓનલાઈન કેટલું જોડાણ ધરાવતું દેખાય છે, પરંતુ એ છે કે જ્યારે કોઈ જોઈ રહ્યું ન હોય, ત્યારે તે ઓફલાઈન કેટલું વાસ્તવિક અને જવાબદાર રહે છે. (ધ કવિન્ટ માંથી સાભાર)