નવી દિલ્‍હી,તા.૦૭: પેટ્રોલ અને ડીઝલના આસમાને પહોંચેલા ભાવો વચ્‍ચે જો તમારી પાસે CNG કાર છે તો તમે તમારી જાતને થોડા નસીબદાર માની શકો છો. એવું વિચારવું સ્‍વાભાવિક છે કે CNG નો અર્થ સસ્‍તી, આર્થિક અને પર્યાવરણને અનુકૂળ સવારી છે. પરંતુ શું તમે ક્‍યારેય તમારી CNG રસીદની તુલના પડોશી શહેરના મિત્રની રસીદ સાથે કરી છે? જો તમે કરો છો, તો તમને કદાચ આઘાત લાગશે.

આ એક એવી હકીકત છે જેને આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો અવગણે છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલની જેમ, સમગ્ર ભારતમાં CNG ના ભાવ એકસરખા નથી. તફાવત ફક્‍ત થોડા પૈસાનો નથી, પરંતુ શહેરો વચ્‍ચે પ્રતિ કિલોગ્રામ ૧૦ થી ૧૫ રૂપિયા સુધીનો છે. આ તમારા ખિસ્‍સા અને તમારા માસિક બજેટ પર સીધી અસર કરે છે. જે લોકો નવી CNG કાર ખરીદવાનું અથવા જૂની કાર પર કીટ ઇન્‍સ્‍ટોલ કરવાનું વિચારી રહ્યા છે, તેમના માટે એ સમજવું મહત્‍વપૂર્ણ છે કે આ બચત ઇંધણ દરેક જગ્‍યાએ સમાન બચત કેમ આપતું નથી.

એવું વિચારવું સ્‍વાભાવિક છે કે જ્‍યારે ગેસ સમાન હોય છે, ત્‍યારે દેશભરમાં તેની કિમતમાં આટલો મોટો તફાવત કેમ છે. તેના મૂળ આપણા કર માળખા અને વિતરણ પ્રણાલીમાં રહેલા છે.

આનું સૌથી મોટું અને પ્રાથમિક કારણ કર માળખું છે. આપણે બધાએ GST વિશે સાંભળ્‍યું છે, જે એક રાષ્ટ્ર, એક કર તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્‍યું હતું. જો કે, કુદરતી ગેસ, જેમાંથી CNG બનાવવામાં આવે છે, તેને હજુ પણ પેટ્રોલ અને ડીઝલની જેમ GST ના પવિત્ર દાયરાની બહાર રાખવામાં આવે છે.

આનો સીધો અર્થ એ છે કે દરેક રાજ્‍ય સરકારને તેની ઇચ્‍છા મુજબ તેના પર કર લગાવવાની સ્‍વતંત્રતા છે. આને મૂલ્‍યવર્ધિત કર (VAT) કહેવામાં આવે છે. હવે, જો કોઈ રાજ્‍ય તેના નાગરિકોને રાહત આપવા માંગે છે, તો તે ઓછો VAT લાદે છે, જેનાથી CNG સસ્‍તો થાય છે (જેમ કે દિલ્‍હી). દરમિયાન, જો કોઈ અન્‍ય રાજ્‍ય પોતાના ખજાના ભરવા માટે વધુ VAT લાદે છે, તો ત્‍યાં CNG તરત જ વધુ મોંઘો થઈ જાય છે. જ્‍યાં સુધી CNG ને GSTના દાયરામાં ન લાવવામાં આવે ત્‍યાં સુધી આ વિશાળ ભાવ અસમાનતા ચાલુ રહેશે.

ભાવ તફાવતનું બીજું એક મુખ્‍ય કારણ દરેક શહેરની અલગ ગેસ વિતરણ કંપની (સિટી ગેસ વિતરણ - CGD) છે. તમે કદાચ આ કંપનીઓ વિશે સાંભળ્‍યું હશે, જેમ કે દિલ્‍હી અને NCR માં ઇન્‍દ્રપ્રસ્‍થ ગેસ લિમિટેડ (IGL), જ્‍યારે મહાનગર ગેસ લિમિટેડ (MGL) મુંબઈ અને તેની આસપાસના વિસ્‍તારોમાં ગેસ સપ્‍લાય કરે છે. તેવી જ રીતે, અદાણી ટોટલ ગેસ અને ગુજરાત ગેસ જેવી કંપનીઓ ગુજરાતમાં સક્રિય છે.

આ બધી કંપનીઓ ગેસ ખરીદે છે, તેનો સંગ્રહ કરે છે અને પછી તેને પોતાના પાઇપલાઇન નેટવર્ક અથવા વિશિષ્ટ ટેન્‍કર દ્વારા પંપ પર પહોંચાડે છે. આ દરેક કંપનીના પોતાના સંચાલન ખર્ચ અને નફાના માર્જિન છે.

વધુમાં, પરિવહન ખર્ચ પણ મહત્‍વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. મુખ્‍ય ગેસ ટર્મિનલ્‍સથી દેશના આંતરિક ભાગોમાં ગેસનું પરિવહન કરવું પડે છે. સ્‍વાભાવિક રીતે, આ ટર્મિનલ્‍સથી શહેર જેટલું દૂર હશે, પરિવહન ખર્ચ તેટલો વધારે હશે, જે આખરે ગ્રાહક દ્વારા જ ભોગવવો પડશે.

દિલ્‍હીથી લખનૌ... ભાવ તફાવત કેટલો મોટો છે તે જુઓ.

શહેર   રાજ્‍ય      ભાવ (પ્રતિ કિલોગ્રામ) નવી દિલ્‍હી  દિલ્‍હી        (NCT) રૂ.૭૪.૫૯, મુંબઈ    મહારાષ્ટ્ર  રૂ.૭૬.૯૮, પુણે     મહારાષ્ટ્ર               રૂ.૯૨.૦૫, અમદાવાદ ગુજરાત              રૂ.૮૨.૩૮, બેંગલુરુ કર્ણાટક                              રૂ.૮૯.૦૦, લખનૌ ઉત્તર પ્રદેશ               રૂ.૯૩.૦૦, નોઇડા ઉત્તર પ્રદેશ                       રૂ.૮૪.૬૭, પઠાણકોટ પંજાબ                    રૂ.૭૧.૫૩, જયપુર રાજસ્‍થાન                રૂ.૯૧.૯૧