નવી દિલ્‍હી/પટણા, તા.૭: ૨૦૨૫ બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણીના પ્રથમ તબક્કાનું મતદાન પૂર્ણ થયું છે. સાંજે ૬ વાગ્‍યા સુધીમાં, રેકોર્ડ ૬૪.૪૬્રુ મતદાન નોંધાયું હતું, હંમેશની જેમ, મતદાન પછી, દરેક પક્ષે પોતાના પક્ષમાં અતિશયોક્‍તિપૂર્ણ દાવા કરવાનું શરૂ કર્યું છે.મતદાનના પ્રથમ તબક્કામાં, ૧૨૧ મતવિસ્‍તારોમાં ૬૪.૬૯ ટકા મતદારોએ મતદાન કર્યું હતું, જે પાછલી ચૂંટણી કરતા આશરે સાડા આઠ ટકાનો વધારો દર્શાવે છે.બિહારના રાજકારણમાં આ ચૂંટણીને અભૂતપૂર્વ માનવામાં આવી રહી છે, કારણ કે તે રાજ્‍યના ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ મતદાન દર્શાવે છે. ૨૦૨૦ માં, પ્રથમ તબક્કામાં ૫૬.૧ ટકા મતદાન થયું હતું, પરંતુ તે સમયે ૭૧ બેઠકો માટે ચૂંટણી યોજાઈ હતી, જ્‍યારે આ વખતે ૧૨૧ બેઠકો માટે ચૂંટણી યોજાઈ હતી.

ચૂંટણી પંચના જણાવ્‍યા અનુસાર, પ્રથમ તબક્કામાં ૧૨૧ મતવિસ્‍તારોમાં ૬૪.૬૯ ટકા મતદાન થયું હતું, જે ૨૦૨૦ ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં આશરે ૫૬ ટકા હતું. આ અગાઉની ચૂંટણી કરતા આશરે સાડા આઠ ટકાનો વધારો સૂચવે છે. આ ચૂંટણીમાં મતદાનમાં થયેલા વધારાથી રાજકીય પક્ષોની ચિંતા વધી ગઈ છે.

બિહારમાં મતદાનમાં વધારો થવાથી સરકારમાં પરિવર્તન આવ્‍યું.

બિહારમાં વિધાનસભા ચૂંટણીઓની વાત કરીએ તો, ૧૯૫૧-૫૨ થી ૨૦૨૦ સુધી માત્ર ત્રણ વખત મતદાન ૬૦ ટકાથી વધુ થયું છે. અગાઉનો સૌથી વધુ મતદાન ૧૯૯૦માં ૬૨.૦૪ ટકા, ૧૯૯૫માં ૬૧.૭૯ ટકા અને ૨૦૨૦માં ૬૨.૫૭ ટકા હતો. જોકે, આ વખતે બધા રેકોર્ડ તૂટી ગયા છે. પહેલા તબક્કામાં ૬૪.૬૯ ટકા મતદાન થયું હતું. જો આગામી તબક્કામાં પણ આ જ ગતિએ મતદાન ચાલુ રહેશે, તો તે બિહારના ઇતિહાસમાં એક રેકોર્ડ હશે. ૧૯૫૧-૫૨માં બિહારમાં અત્‍યાર સુધીનું સૌથી ઓછું મતદાન ૪૨.૬૦ ટકા હતું.

આઝાદી પછી બિહારમાં યોજાયેલી તમામ ચૂંટણીઓની મતદાન પેટર્નની વાત કરીએ તો, એ સ્‍પષ્ટ છે કે જ્‍યારે પણ મતદાનમાં ૫ ટકાથી વધુનો વધારો થયો છે, ત્‍યારે તેની અસર ચૂંટણીઓ પર પડી છે. બિહારમાં સરકાર બદલાઈ ગઈ છે, મતદાનમાં વધારો થવાથી સત્તા પર રાજકીય અસર પડી છે તે ત્રણ વખત જોવા મળ્‍યું છે.

મતદાનમાં આ વધારો ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા સ્‍પેશિયલ ઇન્‍ટેન્‍સિવ રિવિઝન (SIR) ઝુંબેશને આભારી છે. SIR હેઠળ, મતદાર યાદીના ખાસ સઘન સુધારાના પરિણામે રાજ્‍યમાં ૩.૦૭ મિલિયન મતદારોને કાઢી નાખવામાં આવ્‍યા હતા, જેના પરિણામે કુલ મતદાનમાં ચાર ટકાનો ઘટાડો થયો હતો. આ ૧૨૧ મતવિસ્‍તારોમાં, ૧.૫૩ મિલિયન મતદારોને કાઢી નાખવામાં આવ્‍યા હતા, જે ૨૦૨૪ની લોકસભા યાદીની તુલનામાં ૩.૯ ટકાનો ઘટાડો હતો. તેમ છતાં, મતદાનમાં કોઈ ઘટાડો થયો ન હતો. કમિશને આ મતવિસ્‍તારો માટે ૩.૭૫ કરોડ મતદારોનું મતદાન જાહેર કર્યું હતું, જે ૩.૭૩ કરોડના અંતિમ SIR યાદી કરતાં માત્ર ૦.૪ ટકાનો વધારો હતો. પરિણામે, ૨.૪૩ કરોડ મતદારોએ મતદાન કર્યું, જે ૨૦૨૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં નોંધાયેલા ૨.૧૫ કરોડ કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધુ હતું.

SIRની સફળતાનો પુરાવો

આ ડેટા SIR ની સફળતાનો પુરાવો છે. નિષ્‍ણાતો કહે છે કે કાઢી નાખવાથી એવા મતદારોને અસર થઈ જેઓ ખરેખર સક્રિય ન હતા. સ્‍થળાંતર કરનારાઓના નામ અથવા ડુપ્‍લિકેટ નોંધણીઓ દૂર કરવામાં આવી હતી, જેમાં પહેલાથી જ ઓછું મતદાન થયું હતું. બિહારનું મતદાન મુખ્‍ય રાજ્‍યોમાં સતત સૌથી ઓછું રહ્યું છે, તેથી SIR એ વાસ્‍તવિક મતદારોને પ્રાથમિકતા આપવા માટે યાદી સાફ કરી. જો કાઢી નાખવાથી સક્રિય મતદારોને અસર થઈ હોત, તો મતદાન ઘટયું હોત, પરંતુ એવું થયું નહીં.

હકીકતમાં, ૨૦૨૪ થી સંખ્‍યામાં ૧૩ ટકાનો વધારો થયો છે. ઐતિહાસિક સંદર્ભમાં જોવામાં આવે તો આ વલણ વધુ મજબૂત છે. ૨૦૧૦ અને ૨૦૧૫ વચ્‍ચે, આ ૧૨૧ મતવિસ્‍તારોમાં મતદાનમાં ૨૧.૭ ટકાનો વધારો થયો છે. ૨૦૧૫ થી ૨૦૨૦ સુધી, વધારો ૯.૨ ટકા હતો. આ પાછલા પાંચ વર્ષની સરેરાશ સાથે સુસંગત છે, જે દર્શાવે છે કે SIR એ વાસ્‍તવિક મતદાનને પ્રોત્‍સાહન આપ્‍યું હતું.

હિન્‍દુસ્‍તાન ટાઇમ્‍સના અહેવાલ મુજબ, આ વર્ષે ઓગસ્‍ટમાં SIR ડ્રાફ્‌ટ ડેટાના વિશ્‍લેષણમાં પણ સૂચવવામાં આવ્‍યું હતું કે કાઢી નાખવામાં આવેલા નામ નિષ્‍ક્રિય મતદારો સુધી મર્યાદિત રહેશે. જો કે, ચૂંટણી પંચ મતદારોની ઓળખ જાહેરમાં જાહેર કરતું નથી, તેથી સંપૂર્ણ પુષ્ટિ કરવી મુશ્‍કેલ છે.

કોને વધુ ફાયદો થશે, NDA કે મહાગઠબંધન?

હવે પ્રશ્‍ન એ ઊભો થાય છે કે આ બમ્‍પર મતદાનથી કોને વધુ ફાયદો થશે, NDA કે મહાગઠબંધન? બિહારનું રાજકારણ હંમેશા ધ્રુવીકરણ પામ્‍યું છે. SIR પછી સાફ કરાયેલી મતદાર યાદીમાં ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્‍તારોમાં યુવા મતદારોની ભાગીદારી વધી હોવાનું જણાય છે. NDAને આનો ફાયદો થઈ શકે છે, કારણ કે નીતિશ કુમારની સરકારે વિકાસ અને માળખાગત સુવિધાઓ પર ભાર મૂકયો છે. ૨૦૨૦ માં, NDA એ ૧૨૫ બેઠકો જીતી હતી, અને ઉચ્‍ચ મતદાન તેની પરંપરાગત મત બેંક - અન્‍ય પછાત વર્ગો (OBC) અને ઉચ્‍ચ જાતિઓને મજબૂત બનાવી શકે છે. બીજી બાજુ, મહાગઠબંધન (RJD-કોંગ્રેસ) ને દલિત, મુસ્‍લિમ અને યાદવ (MY) જોડાણનો ફાયદો થઈ શકે છે. તેજસ્‍વી યાદવની સક્રિયતાએ યુવાનોને પણ તેમની તરફ આકર્ષ્‍યા છે, અને SIR એ સ્‍થળાંતરિત કામદારોના નામ દૂર કર્યા છે, પરંતુ જે બાકી રહ્યા છે તેઓ મહાગઠબંધનના મુખ્‍ય મતદારો હોઈ શકે છે.

આ વખતે મતદાનનું પ્રમાણ કેમ વધ્‍યું?

આ વખતે, જનતા ખુલ્લેઆમ બહાર આવી અને ઉત્‍સાહપૂર્વક મતદાન કર્યું. જ્‍યારે મતદાનમાં આ વધારો લોકશાહીના સ્‍વાસ્‍થ્‍ય માટે સારો છે, ત્‍યારે પ્રશ્‍ન એ ઊભો થાય છેઃ આ વખતે આટલું ઊંચું મતદાન કેવી રીતે થયું? કેટલાક કારણો આ હોઈ શકે છેઃ

જ્જ સૌપ્રથમ, છઠની ઉજવણી માટે દેશભરમાંથી મોટી સંખ્‍યામાં બિહારીઓ પાછા ફર્યા હતા. છઠ પછી તરત જ યોજાયેલી ચૂંટણીમાં પણ મતદાનમાં વધારો થયો છે.

જ્જ SIR હેઠળ મતદાર યાદીમાં સુધારાથી પણ મતદાનમાં થોડા ટકાનો વધારો થયો છે.

જ્જ આજકાલ, બિહારમાં સરકાર બનાવવામાં મહિલાઓ પુરુષો કરતાં વધુ મહત્‍વપૂર્ણ બની ગઈ છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી, મહિલાઓએ ચૂંટણીમાં વધુ સંખ્‍યામાં ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું છે. આ વખતે પણ મહિલાઓ મોટી સંખ્‍યામાં મતદાન કરવા માટે બહાર આવી હતી.

મતદાનમાં વધારો થવા માટે આ કેટલાક કારણો જવાબદાર છે.

કોણ જીતે તેવી શકયતા છે?

જોકે, હવે પ્રશ્‍ન એ ઊભો થાય છે કે વધેલા મતદાન ટકાવારીથી કોણ જીતશે. દરેક વ્‍યક્‍તિ પોતાના સૂર વગાડી રહ્યા છે. ચાલો જોઈએ કે વધેલા મતદાન ટકાવારીથી કોના રાજ્‍યાભિષેક થઈ શકે છે.

નીતિશ કુમારના નેતળત્‍વ હેઠળ NDA માટે સંભાવનાઓઃ નીતિશ કુમારના નેતળત્‍વ હેઠળ NDA પાસે સંભાવના છે કારણ કે તેમણે મહિલાઓ માટે રૂ.૧૦,૦૦૦ ના લાભની જાહેરાત કરી છે.

એવું પણ જોવા મળ્‍યું છે કે મતદાન ઘણીવાર નીતિશ કુમારના પક્ષમાં હોય છે. આના કેટલાક કારણો છેઃ

પ્રતિબંધની જાહેરાત.

કાયદો અને વ્‍યવસ્‍થામાં સુધારાથી મહિલાઓને વધુ સુરક્ષા અને અધિકારો મળ્‍યા છે.

અને હવે, ૧૦,૦૦૦ રૂપિયાના ચેકની જાહેરાત છે.

આ વખતે પણ મહિલાઓ મોટી સંખ્‍યામાં મતદાન કરવા માટે નીકળી છે. તેથી, ભૂતકાળના અનુભવના આધારે, મહિલાઓનું મોટું મતદાન નીતિશ અને NDA માટે વિજયનો અર્થ છે.

તેજસ્‍વી યાદવના નેતળત્‍વ હેઠળ મહાગઠબંધનની સંભાવનાઓ

તેમની જીતના કેટલાક કારણો આ હોઈ શકે છેઃ

દરેક ઘર માટે સરકારી નોકરીનું વચન.

માઈ-બેહન યોજના હેઠળ મહિલાઓને ૩૦,૦૦૦ રૂપિયાની એક સાથે રકમ આપવાની જાહેરાત.

આ બે જાહેરાતો નફાકારક લાગે છે અને મતદારોને આકર્ષી શકે છે. જો કે, તે એટલું જ સાચું અને વ્‍યવહારુ છે કે દરેક ઘરને સરકારી નોકરી આપવા માટે લગભગ ૧૨ લાખ કરોડ રૂપિયાની જરૂર પડશે, જ્‍યારે બિહારનું કુલ બજેટ ફક્‍ત ૩ લાખ કરોડ રૂપિયા છે. વધુમાં, અગાઉની આરજેડીની આગેવાની હેઠળની સરકારોમાં કાયદો અને વ્‍યવસ્‍થાની સ્‍થિતિ તેમના ગઠન માટે મજબૂત દાવપેચને ટેકો આપતી નથી.

વધુમાં, આંતરિક અહેવાલો છે કે કોંગ્રેસ તેજસ્‍વી યાદવને મુખ્‍યમંત્રી પદ માટે નોમિનેશન મેળવવા માટે કરવામાં આવી રહેલા રાજદ્વારી દાવપેચથી નાખુશ છે. એવું પણ કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે કોંગ્રેસ તેજસ્‍વીને હરાવવા અથવા તેમને મુખ્‍યમંત્રી બનતા અટકાવવા માટે તમામ પ્રયાસો કરી રહી છે. ચૂંટણી પરિણામો જાહેર થતાં જ સત્‍ય ટૂંક સમયમાં બહાર આવશે.

નિષ્‍કર્ષ માટેના કેટલાક મુદ્દા

નિષ્‍કર્ષમાં, બિહાર ચૂંટણીના પ્રથમ તબક્કામાં ૬૪.૪૬ ટકા મતદાન થયું તે કેટલીક બાબતો સૂચવે છે. પ્રથમ, કેટલાક સમયથી, તમામ વિપક્ષી પક્ષો, ખાસ કરીને કોંગ્રેસ પાર્ટી, મત ચોરી અંગે અવાજ ઉઠાવી રહી છે. એવું કહેવામાં આવી રહ્યું હતું કે ભાજપ સરકાર મત ચોરી, મતપત્રોમાં ગોટાળા અને ચૂંટણી જીતવા માટે તમામ પ્રકારની યુક્‍તિઓનો આશરો લે છે. તાજેતરમાં, રાહુલ ગાંધીએ એક પ્રેસ કોન્‍ફરન્‍સમાં ચૂંટણીમાં ગોટાળાના અસંખ્‍ય પુરાવા રજૂ કર્યા. એવો પણ આરોપ મૂકવામાં આવ્‍યો હતો કે ચૂંટણીમાં ગોટાળા કરવા માટે SIRનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો હતો.

આરોપ-પ્રત્‍યારોપોનું સ્‍તર એટલું તીવ્ર હતું કે ચૂંટણી પંચ પણ આમાં ફસાઈ ગયું હતું કે તે કેન્‍દ્ર સરકારના ઈશારે કામ કરી રહ્યું છે. એક મુખ્‍ય પક્ષના એક અગ્રણી નેતાએ પણ મુખ્‍ય ચૂંટણી કમિશનર સામે કાર્યવાહી કરવાની ધમકી આપી હતી. પરંતુ હવે, આટલા મોટા મતદાન સાથે, પ્રશ્‍ન એ ઊભો થાય છે કે SIR સામેના આરોપો કયાં ગયા? શું આટલી મોટી મતદાન SIR દ્વારા કરવામાં આવેલી ગોટાળાનું પરિણામ છે?

એ પણ સાચું છે કે ચૂંટણીના પ્રથમ તબક્કા પછી જીતના દાવાઓમાં આનંદ માણી રહેલો વિપક્ષ, જો કાલે જીતવામાં નિષ્‍ફળ જાય તો તેને ચૂંટણી ગોટાળા માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં અચકાશે નહીં, જેમ આપણે EVM ના કિસ્‍સામાં જોયું છે.

બીજો નિષ્‍કર્ષ એ છે કે મતદાનના પ્રથમ તબક્કા પછી જોવા મળેલો વલણ ખૂબ જ વિચિત્ર છે. વર્તમાન શાસક પક્ષ આટલા ઊંચા મતદાનને પોતાની જીત ગણાવી શકે છે. જોકે, બિહારમાં ભૂતકાળની ચૂંટણીઓ પર નજર નાખવાથી જાણવા મળે છે કે ૨૦૦૫માં મતદાનમાં ૫્રુ અને ૨૦૧૦માં ૧૦%નો વધારો થયો હતો. જોકે, એવું પણ જોવા મળ્‍યું છે કે જ્‍યારે પણ બિહારમાં મતદાનમાં વધારો થયો છે, ત્‍યારે તેના પરિણામે સત્તા વિરોધી લહેર જોવા મળી છે. જો આ કોઈ માપદંડ હોય, તો આ વખતે મતદાન ૬૪.૪૬% રહ્યું. જો આ વલણ ચાલુ રહે, તો પરિણામો કંઈ પણ હોઈ શકે છે.(૨૩.૧૨)