ઇસ્લામાબાદ : પાકિસ્તાનમાં છેલ્લા બે દિવસમાં જે કંઈ બન્યું છે તેમાંથી એક વાત સ્પષ્ટ છે: લોકશાહી નબળી પડી રહી છે અને લશ્કર મજબૂત થઈ રહ્યું છે. શાહબાઝ શરીફ લોકશાહી દેખાવ રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, વાસ્તવમાં, તેઓ ફક્ત ચહેરો બચાવવા માટે ડોળ કરી રહ્યા છે, કારણ કે વાસ્તવિક સત્તા હવે તેમની પાસે નથી પરંતુ જનરલ મુનીર પાસે છે.

શું પાકિસ્તાનમાં બધું જ સેનાને સોંપવામાં આવશે? ત્યાંની વર્તમાન પરિસ્થિતિ આ સૂચવે છે. એક તરફ, સરકાર પાકિસ્તાની આર્મી ચીફ અસીમ મુનીરને સર્વોચ્ચ સત્તા આપવા માટે એક નવું બિલ રજૂ કરવા જઈ રહી છે, જ્યારે બીજી તરફ, વડા પ્રધાન શાહબાઝ શરીફે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી છે. શાહબાઝ શરીફે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર લખ્યું, "કેટલાક લોકો ઇચ્છે છે કે મારી પાસે વધુ સત્તા હોય, પરંતુ હું લોકો પ્રત્યે જવાબદાર રહેવા માંગુ છું. મને વધુ સત્તાની જરૂર નથી. તો આ રમત શું છે?"

પહેલા, પાકિસ્તાની રાજકારણમાં ખળભળાટ મચાવનારા સુધારા વિશે વાત કરીએ. કેટલાક સેનેટરોએ સંસદમાં એક ઠરાવ રજૂ કર્યો હતો જે વડા પ્રધાનને તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન મુકદ્દમા અને કાનૂની કાર્યવાહીથી મુક્તિ આપશે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જો આ ઠરાવ પસાર થાય, તો વડા પ્રધાન જ્યાં સુધી પદ પર રહેશે ત્યાં સુધી તેમને કોઈપણ ભ્રષ્ટાચાર અથવા કાનૂની કેસથી મુક્તિ મળશે. જોકે, આ સમાચાર મીડિયામાં પહોંચતાની સાથે જ વિપક્ષે એલાર્મ વધાર્યો, અને આરોપ લગાવ્યો કે શાહબાઝ શરીફ પોતાના માટે કાનૂની ઢાલ બનાવી રહ્યા છે.

પરિસ્થિતિ વણસતી જોઈને, શાહબાઝ શરીફે સ્પષ્ટતા જારી કરવી પડી. તેમણે એક નિવેદન બહાર પાડ્યું, "મેં જોયું છે કે અમારા પક્ષના કેટલાક સેનેટરોએ વડા પ્રધાનને મુક્તિ આપતો સુધારો રજૂ કર્યો છે. આ કેબિનેટના મંજૂર ડ્રાફ્ટનો ભાગ નહોતો." મેં તેને તાત્કાલિક પાછો ખેંચવાનો આદેશ આપ્યો છે. શાહબાઝે એમ પણ કહ્યું કે ચૂંટાયેલા વડા પ્રધાને કોર્ટ અને જનતા બંને પ્રત્યે જવાબદાર રહેવું જોઈએ. આનો અર્થ એ થયો કે તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે તેઓ પોતે કોઈપણ મુક્તિના પક્ષમાં નથી.

હવે પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે જો આ દરખાસ્ત તેમની મંજૂરી વિના રજૂ કરવામાં આવી હોય, તો કોના ઇશારે? પાકિસ્તાની રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા છે કે આ સુધારો વાસ્તવમાં સૈન્ય અને સરકાર વચ્ચે વધતા અંતરને દૂર કરવાનો પ્રયાસ હતો, પરંતુ જ્યારે પરિસ્થિતિ ઉલટી થઈ, ત્યારે શાહબાઝે તેનાથી હાથ ધોઈ લીધા.

આ દરમિયાન, પાકિસ્તાનની સેનેટમાં 27મો બંધારણીય સુધારો રજૂ કરવામાં આવ્યો, જેનાથી સમગ્ર દેશમાં રાજકીય ઉથલપાથલ સર્જાઈ. આ મુસદ્દા હેઠળ, લશ્કરી માળખામાં પાંચ મોટા ફેરફારો કરવામાં આવી રહ્યા છે. આર્મી ચીફને હવે સંરક્ષણ દળોના વડા કહેવામાં આવશે. જોઈન્ટ ચીફ્સ ઓફ સ્ટાફ કમિટીનું પદ નાબૂદ કરવામાં આવશે. નેશનલ સ્ટ્રેટેજિક કમાન્ડ નામનું એક નવું પદ બનાવવામાં આવશે, જેના વડાની નિમણૂક આર્મી ચીફની ભલામણ પર વડા પ્રધાન દ્વારા કરવામાં આવશે. રાષ્ટ્રપતિ વડા પ્રધાનની સલાહ પર આર્મી, નેવી અને વાયુસેનાના વડાઓની નિમણૂક કરશે. ફાઇવ સ્ટાર રેન્કના અધિકારીઓને આજીવન બંધારણીય રક્ષણ આપવામાં આવશે. આ ફેરફારનો સ્પષ્ટ અર્થ એ છે કે સેનાને બંધારણીય રક્ષણ અને વડા પ્રધાન કરતા ઉપરનો દરજ્જો આપવાની તૈયારી ચાલી રહી છે. આ સુધારો પાકિસ્તાનની શક્તિ ગતિશીલતાને સીધી રીતે બદલી નાખશે.

આ ફેરફારો પાછળ સેના પ્રમુખ જનરલ અસીમ મુનીર સૌથી અગ્રણી વ્યક્તિ છે. એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે આ સુધારો તેમની યોજનાનો એક ભાગ છે. મુનીર હવે ફક્ત સેના પ્રમુખ જ નહીં, પરંતુ સંરક્ષણ દળોના વડા બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. આનો અર્થ એ છે કે સેના, નૌકાદળ અને વાયુસેના પર તેમનો પ્રભાવ વધુ મજબૂત બનશે. રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, આ પગલું લશ્કરને કાનૂની અમરત્વ આપવા સમાન છે. પાકિસ્તાનમાં સૈન્ય હંમેશા પ્રભુત્વ ધરાવે છે, પરંતુ આ સુધારો તેને બંધારણીય સ્તરે પણ કાયમી બનાવશે.

હકીકતમાં, 27મા સુધારાનો મુસદ્દો બહાર પડ્યો ત્યારથી, એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે સત્તાનું સાચું કેન્દ્ર રાવલપિંડી (સેના મુખ્યાલય) માં રહે છે. શાહબાઝ જાણે છે કે સેના વિરુદ્ધ જવું એ રાજકીય આત્મહત્યા હશે, પરંતુ જનતામાં તેમની છબી બચાવવા માટે, તેમણે "લોકશાહી" દેખાવાની જરૂર છે. તેથી, તેમણે તાત્કાલિક રોગપ્રતિકારકતા સુધારાને પાછો ખેંચવાનો આદેશ આપ્યો, સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો કે તેઓ પ્રામાણિક છે અને કાયદાથી ઉપર નથી.

વિપક્ષી પક્ષો અને નાગરિક સમાજે આ સુધારાઓને લોકશાહી પર હુમલો ગણાવ્યો છે. પાકિસ્તાન તહરીક-એ-ઇન્સાફ (PTI) ના નેતાઓએ કહ્યું, "આ બંધારણને સૈન્યને સોંપવાની શરૂઆત છે." નાગરિક સમાજના કાર્યકરોએ એમ પણ કહ્યું કે જ્યાં સુધી રાજકારણ અને સૈન્ય વચ્ચે સ્પષ્ટ સીમાઓ સ્થાપિત ન થાય ત્યાં સુધી પાકિસ્તાન લોકશાહી નહીં, પણ એક છુપાયેલા લશ્કરી શાસન રહેશે.

જો આ સુધારો પસાર થાય છે, તો પાકિસ્તાનમાં સૈન્યનો પ્રભાવ ઝડપથી વધશે. આર્મી ચીફ જનરલ મુનીર આજીવન સત્તા અને સત્તા મેળવશે, જ્યારે વડા પ્રધાન અને સંસદની ભૂમિકા મર્યાદિત રહેશે. સ્વચ્છ છબી જાળવવાના શાહબાઝ શરીફના પ્રયાસોને ધ્યાનમાં લીધા વિના, રાજકીય પરિસ્થિતિ સૂચવે છે કે પાકિસ્તાનમાં વાસ્તવિક શક્તિ હવે મુનીરના હાથમાં છે. અને જો પરિસ્થિતિ એવી જ રહેશે, તો શાહબાઝ ફક્ત નામના વડા પ્રધાન બનશે, જ્યારે વાસ્તવિક નિર્ણયો, હંમેશની જેમ, રાવલપિંડીના મુખ્યાલયમાંથી લેવામાં આવશે.