મુંબઈ: બોમ્બે હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે, જેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઈ) પર અંધ વિશ્વાસ રાખવા સામે સત્તાવાળાઓને ગંભીર ચેતવણી આપવામાં આવી છે. કોર્ટે આવકવેરા વિભાગનો એક આકારણી આદેશ રદ કર્યો હતો કારણ કે તે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરતો હતો અને તેમાં એઆઈ દ્વારા જનરેટ થયેલા ડેટા અને અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવા ન્યાયિક ચુકાદાઓ પર આધાર રાખવામાં આવ્યો હતો.

ડિવિઝન બેન્ચ (જસ્ટિસ બી.પી. કોલાબાવલા અને જસ્ટિસ અમિત એસ. જમસંદેકર) દ્વારા ૨૯ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૫ના રોજ આપવામાં આવેલા આ ચુકાદામાં, અરજદારનો આકારણી આદેશ (કલમ ૧૪૩(૩) સાથે કલમ ૧૪૪બી હેઠળ) રદ કરવામાં આવ્યો હતો.

મુખ્ય મુદ્દાઓ અને તથ્યો:

 * મામલો: અરજદારની કુલ આવક ₹૨૭.૯૧ કરોડ આંકવામાં આવી હતી, જેમાં બે મુખ્ય વધારાનો સમાવેશ થાય છે:

   * સપ્લાયર તરફથી પ્રતિસાદ ન મળવાના આધારે ₹૨.૧૫ કરોડની ખરીદી નામંજૂર કરવી.

   * ડિરેક્ટરો પાસેથી લેવામાં આવેલી લોન પેટે ₹૨૨.૬૬ કરોડનો વધારો.

 * અરજદારની દલીલ: અરજદારના વકીલો (એડવોકેટ્સ ધરણ વી. ગાંધી અને આંચલ વ્યાસ) એ દલીલ કરી હતી કે અધિકારીએ મહત્વના પુરાવાને અવગણ્યા હતા. સપ્લાયરે હકીકતમાં કલમ ૧૩૩(૬) હેઠળની નોટિસનો જવાબ આપ્યો હતો અને આદેશ પસાર થાય તે પહેલાં તમામ પુરાવા (ઇન્વૉઇસેસ, ટ્રાન્સપોર્ટ રસીદો, ઈ-વે બિલ અને જીએસટી રિટર્ન) રજૂ કર્યા હતા.

 * અસ્તિત્વ વિહોણા ચુકાદા: લોનના વધારાનો આધાર અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવા ત્રણ ન્યાયિક ચુકાદાઓ પર રાખવામાં આવ્યો હતો, જે યોગ્ય ખંતમાં ગંભીર ચૂક દર્શાવે છે.

 * હાઈકોર્ટનું અવલોકન (એઆઈ પર): બેન્ચે સ્પષ્ટ ટિપ્પણી કરી હતી કે, "આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઈ) ના આ યુગમાં, સિસ્ટમ્સ દ્વારા દર્શાવાયેલા પરિણામો પર વધુ વિશ્વાસ મૂકવાનું વલણ છે. જોકે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અર્ધ-ન્યાયિક કાર્યો કરી રહી હોય, ત્યારે આવા પરિણામો પર આંધળો વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ અને ઉપયોગ કરતા પહેલા તે ચકાસવા આવશ્યક છે."

કોર્ટના નિર્દેશો: કોર્ટે આકારણી આદેશ, માંગણી નોટિસ (કલમ ૧૫૬), અને દંડની કારણદર્શક નોટિસ (કલમ ૨૭૪) રદ કરી અને મામલો એસેસિંગ ઓફિસરને ફરીથી તપાસ માટે મોકલી આપ્યો હતો.

*આ સાથે નીચે મુજબના નિર્દેશો આપવામાં આવ્યા હતા:*

 * નવા ઉમેરાઓ સમજાવતી નવી કારણદર્શક નોટિસ ઇશ્યૂ કરવી.

 * વાજબી સુનાવણીની તક આપવી અને જવાબ માટે પૂરતો સમય આપવો.

 * આધાર રાખેલા તમામ ન્યાયિક નિર્ણયો ૭ દિવસ અગાઉથી જાહેર કરવા.

 * કરદાતા દ્વારા કરેલી દરેક રજૂઆતને સંબોધતો 'બોલતો આદેશ' પસાર કરવો.

 * પુનઃઆકારણી ૩૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫ સુધીમાં પૂર્ણ કરવી.

બોમ્બે હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો એક સીમાચિહ્નરૂપ સંદેશ છે કે એઆઈ વહીવટી કાર્યક્ષમતામાં સહાય કરી શકે છે, પરંતુ માનવ દેખરેખ અને ચકાસણી આવશ્યક છે. ન્યાયિક અથવા નિયમનકારી નિર્ણયોમાં AI ટૂલ્સ અથવા અચકાસાયેલા ડેટા પર આંધળો આધાર રાખવાથી ન્યાયનું ગંભીર રીતે ખંડન થઈ શકે છે.