નવી દિલ્હી: ભારતમાં ડિજિટલ નાગરિકોની ગોપનીયતાના રક્ષણ માટે લાંબા સમયથી રાહ જોવાઈ રહેલા ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (ડીઆરડીપી) નિયમો, ૨૦૨૫ ને કેન્દ્રીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી મંત્રાલય દ્વારા આખરે સૂચિત (નોટિફાય) કરી દેવામાં આવ્યા છે. આ સાથે જ, સરકારે ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, ૨૦૨૩ ના કેટલાક ભાગોને પણ તાત્કાલિક અસરથી લાગુ કર્યા છે.

સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને વિવાદાસ્પદ બાબત એ છે કે આ અધિનિયમ હેઠળ માહિતી અધિકાર (આરટીઆઈ) કાયદા, ૨૦૦૫ માં કરવામાં આવેલો એક મોટો સુધારો પણ હવે અમલમાં આવ્યો છે. આ સુધારાના કારણે સરકારી અધિકારીઓ કે અન્ય વ્યક્તિઓ સંબંધિત 'અંગત માહિતી' જાહેર કરવા પર પ્રતિબંધ લાગશે, જેને લઈને પારદર્શિતાના હિમાયતી કાર્યકરોએ ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

*શું છે આરટીઆઈ કાયદામાં વિવાદાસ્પદ સુધારો?*

આ સમગ્ર અધિસૂચનામાં સૌથી વધુ ચર્ચાનો વિષય આરટીઆઈ એક્ટની કલમ ૮(૧)(જે) માં કરવામાં આવેલો ફેરફાર છે.

 * જૂનો નિયમ: અગાઉ, આરટીઆઈ કાયદાની આ કલમ હેઠળ, જો કોઈ 'અંગત માહિતી' વ્યાપક જાહેર હિત (લાર્જર પબ્લિક ઇન્ટરેસ્ટ) માં હોય, તો તે જાહેર કરી શકાતી હતી. આ જોગવાઈનો ઉપયોગ કરીને કાર્યકરો અને પત્રકારો ઘણીવાર સરકારી અધિકારીઓની સંપત્તિ, શૈક્ષણિક લાયકાત, ભ્રષ્ટાચારના કેસ અને કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભાર્થીઓની વિગતો મેળવતા હતા.

 * નવો સુધારો: ડીઆરડીપી એક્ટની કલમ ૪૪(૩) દ્વારા આરટીઆઈ ની કલમ ૮(૧)(જે) માંથી "વ્યાપક જાહેર હિત" વાળા અપવાદને દૂર કરવામાં આવ્યો છે. હવે આ કલમ ફક્ત એટલું જ કહે છે કે "જે માહિતી અંગત માહિતી સાથે સંબંધિત છે" તે જાહેર કરવામાં આવશે નહીં.

*સુધારાની સંભવિત અસરો અને વિવાદ*

પારદર્શિતા માટે કામ કરતા સંગઠનો (જેમ કે એનસીપીઆરઆઈ) અને કાયદાકીય નિષ્ણાતોએ આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે આ સુધારો આરટીઆઈ કાયદાને નબળો પાડશે.

*કાર્યકરોની દલીલ:* "આ સુધારાથી હવે ભ્રષ્ટ અધિકારીઓને 'અંગત ગોપનીયતા' નું કવચ મળી જશે. સરકારી બાબુઓની સંપત્તિની વિગતો, લોન ડિફોલ્ટરોની માહિતી કે સરકારી યોજનાઓમાં ગેરરીતિ જેવી બાબતો 'અંગત માહિતી' ગણાવીને છુપાવી શકાશે. આનાથી જાહેર જીવનમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી ઘટશે."

*સરકારનો બચાવ:* બીજી તરફ, સરકારી સૂત્રો અને કાયદા મંત્રીએ અગાઉ સંસદમાં દલીલ કરી હતી કે આ સુધારો સુપ્રીમ કોર્ટના 'પુટ્ટાસ્વામી ચુકાદા' (જેણે ગોપનીયતાને મૂળભૂત અધિકાર ગણાવ્યો) અને માહિતીના અધિકાર વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરવા માટે જરૂરી છે. સરકારનો દાવો છે કે આરટીઆઈ એક્ટની કલમ ૮(૨) હજુ પણ અમલમાં છે, જે મુજબ જો જાહેર હિત ગોપનીયતાના નુકસાન કરતાં વધુ હોય તો માહિતી આપી શકાય છે.

*ડેટા પ્રોટેક્શન નિયમો કેવી રીતે લાગુ થશે?*

સરકારે આ નવા ડીપીડીએ નિયમોને એકસાથે લાગુ કરવાને બદલે તબક્કાવાર (સ્ટેગર્ડ રોલઆઉટ) અમલીકરણની યોજના બનાવી છે:

 *તાત્કાલિક અમલ:* નિયમ ૧, ૨, અને ૧૭ થી ૨૧ (જેમાં પ્રારંભિક વ્યાખ્યાઓ અને બોર્ડની સ્થાપના સંબંધિત જોગવાઈઓ છે) તાત્કાલિક લાગુ થઈ ગયા છે.

 *૧ વર્ષ પછી*: નિયમ ૪, જે 'કન્સેન્ટ મેનેજર' (સંમતિ વ્યવસ્થાપક) ના રજીસ્ટ્રેશન સાથે સંબંધિત છે, તે અધિસૂચનાના ૧ વર્ષ પછી લાગુ થશે.

 *૧૮ મહિના પછી:* નિયમ ૩, ૫ થી ૧૬, ૨૨ અને ૨૩, જે ડેટા પ્રોટેક્શનના મુખ્ય અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિયમો (જેમ કે નોટિસ, ડેટા બ્રીચ, બાળકોનો ડેટા વગેરે) છે, તે ૧૮ મહિના પછી લાગુ થશે. કંપનીઓ અને સંસ્થાઓને તૈયારી માટે આ સમય આપવામાં આવ્યો છે.

*નવા નિયમોની મુખ્ય જોગવાઈઓ (નાગરિકો અને કંપનીઓ પર અસર)*

*૧. સ્પષ્ટ અને સરળ નોટિસ (રુલ ૩):* કંપનીઓએ (જેમને 'ડેટા ફિડ્યુશિયરી' કહેવાશે) યુઝર્સ પાસેથી ડેટા લેતા પહેલા સ્પષ્ટ, સરળ ભાષામાં નોટિસ આપવી પડશે. તેમાં કયો ડેટા લેવાઈ રહ્યો છે અને તેનો ઉપયોગ શું થશે તે જણાવવું ફરજિયાત રહેશે.

*૨. સરળ સંમતિ (કન્સેન્ટ): યુઝરની સંમતિ લેવી ફરજિયાત છે અને યુઝરને ગમે ત્યારે પોતાની સંમતિ પાછી ખેંચવાનો અધિકાર એટલી જ સરળતાથી મળવો જોઈએ.

*૩. ડેટા બ્રીચની જાણ (રુલ ૭):* જો કોઈ કંપનીનો ડેટા ચોરાય કે લીક (ડેટા બ્રીચ) થાય, તો તેણે તાત્કાલિક અસરથી ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડ (ડીપીબી) અને અસરગ્રસ્ત યુઝર્સને તેની જાણ કરવી પડશે.

*૪. બાળકોના ડેટાનું રક્ષણ:* ૧૮ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોનો ડેટા પ્રોસેસ કરવા માટે માતા-પિતાની ચકાસણી યોગ્ય (વેરીફાયેબલ) સંમતિ લેવી ફરજિયાત રહેશે.

*૫. ડેટા ભૂંસવાનો અધિકાર*: જો ડેટા જે હેતુ માટે લેવાયો હોય તે પૂરો થઈ જાય અથવા યુઝર સંમતિ પાછી ખેંચી લે, તો કંપનીઓએ તે ડેટા ડિલીટ કરવો પડશે.

*૬. મોટી કંપનીઓ (એસડીએફ) પર વધુ જવાબદારી:* જે કંપનીઓ (જેમ કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ) મોટા પાયે ડેટા પ્રોસેસ કરે છે, તેમને 'સિગ્નિફિકન્ટ ડેટા ફિડ્યુશિયરી' (એસડીએફ) ગણવામાં આવશે. તેમણે ડેટા ઓડિટ અને ડેટા પ્રોટેક્શન ઓફિસરની નિમણૂક જેવી વધારાની જવાબદારીઓ નિભાવવી પડશે.

આમ, આ નવા કાયદા અને નિયમો ભારતમાં ડિજિટલ યુગમાં નાગરિકોની ગોપનીયતાના રક્ષણ માટે એક મોટું પગલું છે, પરંતુ તેની સાથે જ આરટીઆઈ કાયદામાં થયેલા ફેરફારને કારણે પારદર્શિતાના મોરચે એક નવી અને ગંભીર ચર્ચા પણ શરૂ થઈ છે.