જનસૂરજ પાર્ટી અને પ્રશાંત કિશોરના કેમ ડબ્બાડુલ થયા?
ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઓછી ઓળખ, નબળી સંગઠનાત્મક સ્થાપના, જાતી સમીકરણોને પડકારવામાં નિષ્ફળ જેવા ફેકટર જવાબદાર
નવી દિલ્હી, તા.૧૪: વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલા, રાજકીય વર્તુળોમાં પીકે તરીકે જાણીતા પ્રશાંત કિશોર બિહારના રાજકીય પરિદૃશ્યમાં એક અનિવાર્ય વ્યક્તિ બની ગયા હતા. એક સમયે ભારતના સૌથી પ્રખ્યાત રાજકીય વ્યૂહરચનાકારોમાંના એક, પ્રશાંત કિશોરે જન સૂરજ નામની પાર્ટી શરૂ કરીને પોતાને પૂર્ણ-સમયના રાજકારણી તરીકે સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. જન સૂરજ પાર્ટીએ જાહેરાત કરી હતી કે તે બધી ૨૪૩ બેઠકો પર ઉમેદવારો ઉભા રાખશે. જો કે, કેટલાક ઉમેદવારોએ તેમના નામાંકન પાછા ખેંચી લેવા અથવા મેદાન છોડી દેવાને કારણે, પાર્ટીએ આખરે ૨૪૦ બેઠકો પર ચૂંટણી લડી. જો કે, મત ગણતરીમાં પ્રારંભિક વલણો એ પ્રશ્ન ઉભા કરે છે કે શું મતદારોએ આ નવી પાર્ટીના વિચારને નકારી કાઢયો છે. જન સૂરજ જીતી રહ્યો હોય તેવું લાગતું નથી.
જોકે, એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે જન સૂરજ એક નવો પક્ષ છે અને બિહાર જેવા જટિલ રાજકીય પરિદૃશ્ય ધરાવતા રાજ્યમાં સ્થાપિત પક્ષોને પડકાર ફેંકી રહ્યો હતો. એક્ઝિટ પોલના અંદાજોમાં પણ, જન સૂરજ પાર્ટીનું પ્રદર્શન અપેક્ષાઓ કરતાં ઓછું રહ્યું. પ્રશાંત કિશોરે તેમના પક્ષના પ્રદર્શન વિશે મોટા દાવા કર્યા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે જો જન સૂરજ ૧૪૦ બેઠકો જીતી જાય, તો પણ તેઓ તેને એક પછાડ ગણશે. પ્રશાંત કિશોરે એક વર્ષ પહેલાં ઔપચારિક રીતે જન સૂરજ શરૂ કર્યો હતો, પરંતુ તેઓ ત્રણ વર્ષથી વધુ સમયથી જમીન પર છે. તેમણે સ્થાનિક સમુદાયો સાથે જોડાવા માટે રાજ્યભરમાં પ્રવાસ કર્યો. રાજકીય નિરીક્ષકો એ જોવા માટે જોઈ રહ્યા હતા કે શું પ્રશાંત કિશોરની પાર્ટી પરંપરાગત શક્તિ ગતિશીલતાને વિક્ષેપિત કરી શકે છે અને NDA અને ઇન્ડિયા બ્લોક બંનેના મત હિસ્સામાં ઘટાડો કરી શકે છે.
જન સૂરજ પ્રયોગ સ્થાપિત જાતિ અને ધાર્મિક ગતિશીલતા ધરાવતા રાજ્યમાં વિચારધારા આધારિત (ગાંધીવાદી ફિલસૂફી, કેન્દ્રથી કેન્દ્ર-ડાબેરી) અને મુદ્દા આધારિત (પ્રતિબંધ, રોજગારનો ખુલ્લો વિરોધ) રાજકારણ લાગુ કરવાનો પ્રયાસ હતો. જો કે, સંગઠનાત્મક નબળાઈ, મર્યાદિત ગ્રામીણ પહોંચ અને સ્થાપિત પક્ષોના દબાણને કારણે, આ જાદુ અપેક્ષા મુજબ કામ કરી શકયો નહીં.
બિહારની મોટાભાગની વસ્તી ગ્રામીણ હોવા છતાં, જન સૂરજની પહોંચ તે વિસ્તારોમાં મર્યાદિત રહી. ઘણા ગ્રામીણ મતદારોએ પક્ષના ચૂંટણી ચિﾎ અને ઉમેદવારોને ઓળખ્યા ન હતા, જેના કારણે પાયાના સ્તરે મત ટ્રાન્સફર અટકી ગયો હતો. તેમની પદયાત્રા (૩,૫૦૦+ કિમી) હોવા છતાં, પરંપરાગત પક્ષ માળખાની તુલનામાં જાગળતિ ઓછી રહી.
જન સૂરજ પરંપરાગત પક્ષ માળખા કરતાં ફેસ બ્રાન્ડિંગ (પ્રશાંત કિશોર) અને પગારદાર કાર્યકર નેટવર્ક પર વધુ આધાર રાખતા હતા. આનાથી કાર્યકરોમાં અસંતોષ ફેલાયો. ઘણા અનુભવી અને સ્થાપક કાર્યકરોને ટિકિટ નકારવામાં આવી હતી, અને તેના બદલે, પેરાશૂટ-લેન્ડેડ ઉમેદવારોને સીધી ટિકિટ આપવામાં આવી હતી. ટિકિટ નકારવા પર નારાજ કાર્યકરોએ હોબાળો મચાવ્યો હતો, જેને પ્રશાંત કિશોરે પારિવારિક બાબત ગણાવી હતી, પરંતુ આનાથી સંગઠનમાં તિરાડો પડી હતી. ભૂતપૂર્વ IPS અધિકારી આનંદ મિશ્રા જેવા કેટલાક અગ્રણી વ્યક્તિઓએ પણ આંતરિક મુદ્દાઓ તરફ ઈશારો કરીને પક્ષ છોડી દીધો.
બિહારનું રાજકારણ મજબૂત જાતિ અને ધાર્મિક સમીકરણો પર આધારિત છે. જન સૂરજ શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રોજગાર જેવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને આ સ્થાપિત વ્યવસ્થાને પડકારવાનો પ્રયાસ કર્યો. જાતિ સમીકરણોથી બંધાયેલા મતદારો, ખાસ કરીને મુસ્લિમો અને કેટલાક અન્ય સમુદાયોએ, જન સૂરજને મત આપવાને બદલે મહાગઠબંધન (RJD/કોંગ્રેસ) પસંદ કર્યું, જેનો મુખ્ય ધ્યેય ભાજપને હરાવવાનો હતો, કારણ કે તેઓ તેને સલામત વિકલ્પ માનતા હતા. જાતિ એકત્રીકરણ સામે નવી રાજનીતિનો વિચાર ટકી શકયો નહીં.
પ્રશાંત કિશોરે જાહેરમાં ભાજપ પર તેના ઉમેદવારોને તેમના નામાંકન પાછા ખેંચવા માટે ડરાવવા, ધમકાવવા અથવા લલચાવવાનો આરોપ લગાવ્યો. કેટલાક ઉમેદવારોએ ખરેખર તેમના નામાંકન પાછા ખેંચી લીધા, જેનાથી પાર્ટીની ચૂંટણી ગતિ (મહાગઠબંધન) પર નોંધપાત્ર અસર પડી.
પ્રશાંત કિશોર પોતે પાર્ટીના સૌથી મોટા બ્રાન્ડ અને ચહેરા હોવા છતાં ચૂંટણી લડ્યા ન હતા. તેમણે આ નિર્ણય રાજકીય વ્યૂહરચના તરીકે નહીં, પરંતુ જાહેર હિતને ધ્યાનમાં રાખીને લીધો હતો. ચૂંટણી લડવાનો તેમનો ઇનકાર એ સૂચવી શકે છે કે પાર્ટીની સફળતા વ્યક્તિગત વિશ્વસનીયતા પર ખૂબ આધારિત હતી. પરંપરાગત રાજકારણમાં, ચૂંટણી લડતા અગ્રણી નેતા આત્મવિશ્વાસ અને સ્થિરતાનું પ્રતીક છે. તેમનો ઇનકાર મતદારોમાં તેમના અંતિમ લક્ષ્ય વિશે મૂંઝવણ અથવા અનિﾍતિતા પેદા કરી શકે છે.
(3:36 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
