નવી દિલ્હી: ભારતીય સેના પ્રમુખ જનરલ ઉપેન્દ્ર દ્વિવેદીનો એક અત્યંત ભ્રામક 'ડીપફેક' વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થતાં ચકચાર મચી ગઈ છે. એઆઈ (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજેન્સ) દ્વારા તૈયાર કરાયેલા આ નકલી વીડિયોમાં, જનરલ દ્વિવેદી કથિત રીતે એવી જાહેરાત કરતા સંભળાય છે કે ૨૦૨૮ સુધીમાં ભારતીય સેનામાંથી બિન-હિન્દુ સૈનિકોની સંખ્યામાં ૫૦% કપાત કરવામાં આવશે.આ વીડિયો વાયરલ થતાં જ સરકારી તથ્ય-ચકાસણી સંસ્થાઓ હરકતમાં આવી ગઈ હતી.

બનાવટી વીડિયો બનાવનારાઓએ આ મૂળ વીડિયોના દ્રશ્યોનો ઉપયોગ કર્યો અને 'એઆઈ વોઇસ ક્લોનિંગ' તકનીક દ્વારા તેમના અવાજને ડિજિટલ રીતે બદલી નાખ્યો. તેમાં સેનામાં ધર્મના આધારે ભાગલા પાડનારી ખોટી અને સંવેદનશીલ વાત ઉમેરી દેવામાં આવી.

આ વીડિયો વાયરલ થતાં જ ભારતીય સેનાના સત્તાવાર પ્રવક્તા (એડીજી પીઆઈ) એ પણ આ મામલે ગંભીર નોંધ લીધી છે. સેનાએ આ વીડિયોને "દુર્ભાવનાપૂર્ણ દુષ્પ્રચાર" ગણાવ્યો છે. સેનાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આવું કોઈ નિવેદન જનરલ દ્વિવેદી દ્વારા ક્યારેય આપવામાં આવ્યું નથી. સેનાએ નાગરિકોને અપીલ કરી છે કે તેઓ આવી ભ્રામક માહિતીથી સાવચેત રહે અને સામાજિક સૌહાર્દ બગાડવાના હેતુથી ફેલાવાતા આ નકલી વીડિયોને શેર ન કરે

*પીઆઈબી દ્વારા ખુલાસો*

સરકારના સત્તાવાર મીડિયા હેન્ડલ, પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો (પીઆઈબી) એ આ વીડિયોને સંપૂર્ણપણે "બનાવટી અને નકલી" ગણાવ્યો છે. પીઆઈબીએ અને સેનાએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે સેના પ્રમુખે આવું કોઈ નિવેદન આપ્યું જ નથી. આ વીડિયો ભારતીય સશસ્ત્ર દળોની ધર્મનિરપેક્ષ છબીને ખરડવા અને સેનામાં સાંપ્રદાયિક વિખવાદ ઉભો કરવાના હેતુથી ફેલાવવામાં આવી રહ્યો છે.

*મૂળ વીડિયો શું હતો?*

ફેક્ટ-ચેકર્સ સંસ્થાઓ, જેમાં 'ઓલ્ટ ન્યૂઝ'નો પણ સમાવેશ થાય છે, તેમની તપાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે આ ડીપફેક વીડિયો બનાવવા માટે જનરલ દ્વિવેદીના એક અસલી ભાષણના ફૂટેજ સાથે છેડછાડ કરવામાં આવી છે.

મૂળ વીડિયો તારીખ ૧ નવેમ્બરનો છે, જ્યારે જનરલ દ્વિવેદીએ મધ્ય પ્રદેશના રીવા શહેરમાં આવેલી ટીઆરએસ કોલેજ ખાતે એક કાર્યક્રમમાં સંબોધન કર્યું હતું. તે ભાષણમાં તેઓએ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, યુવાનોની ભૂમિકા અને સૈન્ય સુધારાઓ પર વાત કરી હતી, જેમાં ધર્મ આધારિત કોઈ ઉલ્લેખ નહોતો. દુષ્પ્રચાર કરનારાઓએ આ જ વીડિયો પર એઆઈ દ્વારા નકલી અવાજ બેસાડી દીધો.

*પાકિસ્તાની પ્રોપેગેન્ડાની આશંકા*

રક્ષા વિશ્લેષકો આ ઘટનાને પાકિસ્તાની દુષ્પ્રચાર (પ્રોપેગેન્ડા) અભિયાનના ભાગ રૂપે જોઈ રહ્યા છે. તેમનો હેતુ ભારતીય સેનાના જવાનો વચ્ચે ધર્મના નામે ફૂટ પાડવાનો છે.

*ફેક્ટ-ચેક પર પણ વિવાદ*

આ સમગ્ર મામલે એક નવો વિવાદ પણ ઉભો થયો છે. 'ઓલ્ટ ન્યૂઝ'ના સહ-સ્થાપક મોહમ્મદ ઝુબૈરે જ્યારે આ વીડિયોનું ફેક્ટ-ચેક કર્યું, ત્યારે તેમણે પોતાની પોસ્ટમાં સ્પષ્ટતા કરતા પહેલા વિવાદાસ્પદ ડીપફેક વીડિયોને પ્રમુખતાથી દર્શાવ્યો હતો. આના કારણે સોશિયલ મીડિયા પર તેમની ભારે ટીકા થઈ હતી. ટીકાકારોનું કહેવું છે કે આમ કરવાથી, સ્પષ્ટતા વાંચ્યા વિના, માત્ર વીડિયો જોનારા લોકો સુધી ખોટી માહિતી વધુ પ્રસારિત થઈ ગઈ, જેણે અજાણતા જ દુષ્પ્રચારને વધુ ફેલાવવામાં (એમ્પ્લીફાય) મદદ કરી.