નાગપુર: આજે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) ની શતાબ્દી પર એક એવી ઘટના યાદ કરવી જરૂરી છે, જેણે સંઘ અને કોંગ્રેસ વચ્ચેના જટિલ સંબંધોનું એક અનોખું ચિત્ર રજૂ કર્યું હતું. વાત છે 1957ની, જ્યારે તત્કાલીન બોમ્બે રાજ્યમાં સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર આંદોલન પૂરજોશમાં હતું. આ રાજકીય તણાવ વચ્ચે, વડા પ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ પ્રતાપગઢ કિલ્લા પર છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની 17 ફૂટ ઊંચી કાંસ્ય પ્રતિમાનું અનાવરણ કરવાની જાહેરાત કરી.

નેહરુનો આ નિર્ણય તરત જ વિવાદમાં સપડાયો, કારણ કે મરાઠી લોકો તેમની માતૃભૂમિના વિભાજનના પ્રશ્ને ગુસ્સે હતા. તદુપરાંત, ભૂતકાળમાં નેહરુએ તેમના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા'માં શિવાજીને "ક્ષુદ્ર સામંતશાહી" અને "મુશ્કેલી સર્જનાર" ગણાવ્યા હતા. આનાથી લોકોમાં રોષ ફેલાયો અને મોટા પાયે વિરોધ પ્રદર્શનો યોજાયા.

આવી સ્થિતિમાં, RSSના તત્કાલીન સરસંઘચાલક ગુરુ ગોલવલકરે જે પગલું ભર્યું, તે ચોંકાવનારું હતું. શિવાજીને પ્રેરણાના મુખ્ય સ્ત્રોત માનતા સંઘે આ વિરોધનું સમર્થન કરવાને બદલે, ગુરુ ગોલવલકરે મહારાષ્ટ્રના દરેક ઘર સુધી પહોંચવા માટે એક વ્યાપક અભિયાન શરૂ કર્યું. તેમણે RSS-સંલગ્ન સંગઠનોના લાખો સ્વયંસેવકો દ્વારા મરાઠી અને હિન્દીમાં એક પત્ર મોકલાવ્યો.

પત્રમાં શું હતું?
ગુરુ ગોલવલકરે પત્રમાં સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર સમિતિ આ કાર્યક્રમનો વિરોધ કરીને શિવાજી મહારાજનું અપમાન કરી રહી છે. તેમણે દલીલ કરી કે પંડિત નેહરુ દ્વારા પ્રતિમાનું અનાવરણ કરાવવું એ જ દર્શાવે છે કે શિવાજીનું ચારિત્ર્ય એટલું ઉમદા છે કે તેમનું અપમાન કરનારને પણ આખરે સન્માન કરવા મજબૂર થવું પડ્યું. ગોલવલકરનું માનવું હતું કે ભાષાકીય રાજકારણને બદલે શિવાજીના હિન્દુ સામ્રાજ્યના આદર્શને સમર્થન આપીને રાષ્ટ્રીય એકતા મજબૂત કરવી જોઈએ.

ગોલવલકરના આ વિવેકપૂર્ણ આહ્વાનથી વિરોધની આંદોલનકારી ભાવના શાંત પડી. પરિણામે, 30 નવેમ્બર, 1957 ના રોજ પંડિત નેહરુ પ્રતિમાનું અનાવરણ કરવા પ્રતાપગઢ પહોંચ્યા, જ્યાં તેમને હળવા વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો, પણ મોટો રાજકીય સંકટ ટળી ગયો. મહત્વની વાત એ છે કે આ કાર્યક્રમ પછી, પંડિત નેહરુએ પોતે મરાઠી લોકોને સંબોધીને ઔપચારિક માફી માંગી અને સ્વીકાર્યું કે જેલમાં ઇતિહાસનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન ન હોવાથી તેમણે ભૂલ કરી હતી. નેહરુએ કહ્યું, "હવે હું શિવાજી મહારાજને તેમના સાચા પ્રકાશમાં જોઉં છું - એક વિક્ષેપક તરીકે નહીં, પરંતુ એકીકરણ કરનાર, નબળાઓના રક્ષક અને સ્વતંત્રતાના પ્રણેતા તરીકે."

આ ઘટના દર્શાવે છે કે કેવી રીતે RSSના પૂર્વ વડાએ રાજકીય દુશ્મનીથી ઉપર ઉઠીને રાષ્ટ્રીય એકતા અને ઐતિહાસિક સન્માનને પ્રાથમિકતા આપી હતી.