નવી દિલ્હી: ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે સદીઓથી, થોડા શ્રીમંત દેશોએ વિશ્વના નિયમો નક્કી કર્યા છે. પરંતુ 22 અને 23 નવેમ્બર, 2025 ના રોજ જોહાનિસબર્ગમાં જે બન્યું, તેણે જૂના વિશ્વ વ્યવસ્થાના પાયા હચમચાવી નાખ્યા છે. યુએસ અને કેટલાક યુરોપિયન દેશોના વર્ચસ્વને હવે સહન કરવામાં આવશે નહીં. પ્રથમ વખત, G20 સમિટ આફ્રિકન ભૂમિ પર યોજાઈ હતી. આ ફક્ત એક બેઠક નહોતી; તે ગ્લોબલ સાઉથ દ્વારા શક્તિ પ્રદર્શન હતું. ભારતના G-20 પ્રમુખપદ (નવી દિલ્હી) દ્વારા પ્રજ્વલિત પરિવર્તનની ચિનગારી હવે દક્ષિણ આફ્રિકામાં જ્યોત બની ગઈ છે. આફ્રિકન યુનિયન, જે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આફ્રિકન યુનિયનને G-20 ના સભ્ય બનાવીને એક પગલું ભર્યું હતું, તેણે હવે ટેબલ પર બેસીને સમૃદ્ધ દેશોને શાંત કરી દીધા છે. વિશ્વ હવે "સૌથી યોગ્ય વ્યક્તિના અસ્તિત્વ" ના પશ્ચિમી સિદ્ધાંતનું પાલન કરશે નહીં. નિયમો બદલાઈ ગયા છે. જોહાનિસબર્ગમાં "ઉબુન્ટુ" ની ફિલસૂફી અપનાવવામાં આવી છે. આનો અર્થ એ છે કે, "હું છું કારણ કે આપણે છીએ." આનો અર્થ એ છે કે અમેરિકા કે યુરોપ હવે મનસ્વી રીતે વર્તીને અને બીજાઓને કચડીને આગળ વધી શકશે નહીં. આ સમિટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો એક પણ દેશ પાછળ રહી જશે, તો આખી દુનિયા હારી જશે. આ લેખ તમને જણાવશે કે વિકાસશીલ દેશોએ કેવી રીતે એક થયા છે અને પશ્ચિમના આર્થિક અને રાજદ્વારી વર્ચસ્વને પડકાર્યો છે.

દુનિયા હાલમાં ખતરનાક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે. યુદ્ધ, ભૂખમરો અને અસમાનતા વિનાશ મચાવી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં, G-20 પ્લેટફોર્મ પરથી, નેતાઓએ સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે બસ હવે બહુ થયું. યુએન ચાર્ટરનો ભંગ કરવાનું બંધ કરો. કોઈપણ દેશની જમીન કબજે કરવા માટે બળનો ઉપયોગ હવે સહન કરવામાં આવશે નહીં. આ મહાસત્તાઓનો સીધો ઉલ્લેખ છે જેઓ તેમની વિસ્તરણવાદી નીતિઓથી દૂર રહેવાનો ઇનકાર કરી રહ્યા છે.

નેતાઓએ સર્વાનુમતે જણાવ્યું કે તેમણે પરમાણુ શસ્ત્રોની ધમકી આપવાનું બંધ કરવું જોઈએ. નાગરિકો અને માળખાગત સુવિધાઓ પરના હુમલા આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને તેને તાત્કાલિક બંધ કરવા જોઈએ. G-20 એ સુદાન, ગાઝા અને યુક્રેનમાં ચાલી રહેલા નરસંહાર પર ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી. સંદેશ સ્પષ્ટ છે: શાંતિ વિના, કોઈપણ દેશ, ગમે તેટલો ધનવાન હોય, સુરક્ષિત રહી શકતો નથી. શસ્ત્રો વેચીને તેમની અર્થવ્યવસ્થાને ટેકો આપતા પશ્ચિમી નેતાઓ માટે આ એક મોટો ફટકો છે.

દશકોથી, IMF અને વિશ્વ બેંક જેવી સંસ્થાઓએ ગરીબ દેશોને દેવાની જાળમાં ફસાવ્યા છે. પરંતુ આ વખતે, વિકાસશીલ દેશોએ જવાબદારીની માંગ કરી છે. અહેવાલમાં જાહેર થયું છે કે ગરીબ દેશો (LIC) દ્વારા વ્યાજની ચુકવણી છેલ્લા 10 વર્ષમાં બમણી થઈ ગઈ છે. આ આર્થિક ગુલામીનું એક સ્વરૂપ છે. G-20 એ આ મુદ્દા પર મજબૂત વલણ અપનાવ્યું છે. નેતાઓએ જણાવ્યું હતું કે દેવાનો બોજ વિકાસમાં અવરોધ ઊભો કરી રહ્યો છે અને તેને દૂર કરવો જોઈએ.

"સામાન્ય માળખું" હવે કડક રીતે લાગુ કરવામાં આવશે. ચાડ, ઝામ્બિયા, ઘાના અને ઇથોપિયા જેવા દેશોને રાહત આપવામાં આવી છે. પરંતુ વાત ત્યાં અટકી ન હતી. નેતાઓએ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે ખાનગી લેણદારોએ પણ પારદર્શિતા જાળવી રાખવી જોઈએ. અત્યાર સુધી, આ ખાનગી કંપનીઓ અંધારામાં ગોળીબાર કરી રહી હતી અને ગરીબ દેશોને લૂંટી રહી હતી. હવે તેમને પણ જવાબદાર ઠેરવવા પડશે. IMFમાં સબ-સહારન આફ્રિકા માટે 25મી અધ્યક્ષ બનાવીને, ગ્લોબલ સાઉથએ તેની શક્તિ દર્શાવી છે. હવે, આફ્રિકા પાસે નિર્ણયો પર વીટો પણ હશે.

સદીઓથી, પશ્ચિમે આફ્રિકા અને એશિયાના ખનિજોને લૂંટીને પોતાનો ખજાનો ભર્યો છે. પરંતુ હવે આ રમત સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. વિશ્વને લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને દુર્લભ પૃથ્વી ખનિજોની સખત જરૂર છે. તેમના વિના, ન તો ઇલેક્ટ્રિક કાર કે સ્માર્ટફોનનું ઉત્પાદન કરી શકાય છે. G-20 એ "ક્રિટિકલ મિનરલ્સ ફ્રેમવર્ક" શરૂ કરીને એક રેખા દોરી છે.

વિકાસશીલ દેશો હવે ફક્ત કાચા માલની નિકાસ કરશે નહીં. સ્થાનિક લાભ પ્રાપ્તિ સામાન્ય રહેશે. આનો અર્થ એ છે કે ખનિજોનું પ્રક્રિયા અને મૂલ્યવર્ધન તે દેશમાં થશે જ્યાં તેનું ખાણકામ કરવામાં આવશે. આનાથી ત્યાં રોજગારીનું સર્જન થશે.વિકાસશીલ દેશો હવે ફક્ત કાચા માલની નિકાસ કરશે નહીં. સ્થાનિક લાભ હવે અમલમાં મૂકવામાં આવશે. આનો અર્થ એ છે કે ખનિજ પ્રક્રિયા અને મૂલ્યવર્ધન તે દેશમાં થશે જ્યાં તેનું ખાણકામ કરવામાં આવશે. આનાથી ત્યાં રોજગારીનું સર્જન થશે, યુએસ કે ચીનમાં નહીં. G-20 એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ખનિજ સમૃદ્ધ દેશોને તેમની પોતાની શરતો પર વેપાર કરવાનો સાર્વભૌમ અધિકાર છે. આ બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓના મોઢા પર થપ્પડ છે જે નજીવા ભાવે આફ્રિકન માટી ખરીદીને અબજો કમાતી હતી. હવે તેમને ત્યાં ફેક્ટરીઓ સ્થાપવી પડશે, નહીં તો તેઓ તેમનો માલ પ્રાપ્ત કરશે નહીં.

પશ્ચિમી દેશો ઘણીવાર પર્યાવરણીય મુદ્દાઓના નામે ગરીબ દેશોને ભાષણ આપે છે. પરંતુ જોહાનિસબર્ગમાં, તેમના જુઠ્ઠાણાનો પર્દાફાશ થયો. G-20 દસ્તાવેજે વિશ્વને જણાવ્યું હતું કે આજે પણ 600 મિલિયન આફ્રિકનો પાસે વીજળીનો અભાવ છે. આ આંકડા શરમજનક છે. વૈશ્વિક સરેરાશની તુલનામાં, આફ્રિકા વીજળીની પહોંચના સંદર્ભમાં સૌથી નીચે ક્રમે છે. તેનાથી પણ વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે સ્વચ્છ ઇંધણના અભાવે દર વર્ષે 2 મિલિયન આફ્રિકનો પોતાનો જીવ ગુમાવી રહ્યા છે.

G-20 એ "મિશન 300" ને સમર્થન આપ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય 2030 સુધીમાં આફ્રિકાના 300 મિલિયન લોકોને વીજળી પૂરી પાડવાનો છે. નેતાઓએ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે ઊર્જા સુરક્ષા એ રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વનો વિષય છે. વિકાસશીલ દેશો હવે તેમની શરતો પર તેમના ઊર્જા સંસાધનો પસંદ કરશે. નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષમતા ત્રણ ગણી વધારવામાં આવશે, પરંતુ સમૃદ્ધ દેશોએ ભંડોળ પૂરું પાડવું પડશે. ફક્ત વચનો પૂરતા રહેશે નહીં. વિકાસશીલ દેશોને સસ્તું ભંડોળ અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરની જરૂર છે.

શ્રીમંત દેશોએ અગાઉ આબોહવા પરિવર્તનના મુદ્દાને સંબોધવાનું ટાળવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પરંતુ આ સમિટમાં, તેઓ ખૂણામાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા. G-20 એ પેરિસ કરારના 1.5°C લક્ષ્યને પુનરાવર્તિત કર્યું છે. સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે તાપમાનમાં 2°C વધારો વિનાશક હશે. પરંતુ વાસ્તવિક મુદ્દો પૈસાનો છે. વિકાસશીલ દેશોને તેમના આબોહવા લક્ષ્યો (NDCs) પૂર્ણ કરવા માટે 2030 સુધીમાં $5.8 થી $5.9 ટ્રિલિયનની જરૂર છે.

આ એક મોટી રકમ છે. G-20 એ સમૃદ્ધ દેશોને કહ્યું છે કે આબોહવા ભંડોળને "અબજોથી ટ્રિલિયન" માં રૂપાંતરિત કરવું જોઈએ. હવે ફક્ત સરકારી સહાય પૂરતી નથી. ખાનગી ક્ષેત્રે પણ રોકાણ કરવું જોઈએ. વધુમાં, એવી ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે કોઈ પણ દેશ આબોહવાના નામે "ગ્રીન ટ્રેડ વોર" શરૂ કરી શકે નહીં. આનો અર્થ એ છે કે પર્યાવરણના રક્ષણની આડમાં ગરીબ દેશોમાંથી માલ પર કર લાદવો હવે સ્વીકાર્ય રહેશે નહીં. આ યુરોપિયન યુનિયનની નીતિઓને સીધી પડકાર આપે છે.

એક ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે. દર વર્ષે, $88 બિલિયન ગેરકાયદેસર રીતે આફ્રિકાની બહાર ટ્રાન્સફર થાય છે. આ પૈસા ભ્રષ્ટાચાર, કરચોરી અને ગેરકાયદેસર વેપાર દ્વારા કમાય છે. કલ્પના કરો કે જો આ પૈસા આફ્રિકામાં રહ્યા હોત તો કેટલા રસ્તાઓ અને શાળાઓ બનાવી શકાઈ હોત. G-20 એ આ લૂંટ સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યું છે.

દક્ષિણ આફ્રિકાની અધ્યક્ષતામાં "ઉબુન્ટુ કમિશન" ની રચના ગેરકાયદેસર નાણાંના આ પ્રવાહની તપાસ કરવા માટે કરવામાં આવી રહી છે. કોઈપણ દેશ ભ્રષ્ટાચારીઓ માટે સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન બનશે નહીં. G-20 એ ભ્રષ્ટાચાર દ્વારા કમાયેલા નાણાં અને સંપત્તિ જપ્ત કરીને તેમને તેમના મૂળ દેશોમાં પરત કરવાનો વચન આપ્યું છે. ગ્લોબલ મિનિમમ ટેક્સ અને પિલર ટુ જેવા નિયમોના અમલીકરણથી કરચોરીને રોકવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બનશે. શ્રીમંત કંપનીઓ હવે ટેક્સ હેવનમાં છુપાઈ શકશે નહીં.

જ્યારે વિશ્વની મુખ્ય શક્તિઓ મિસાઇલો વિકસાવી રહી છે, ત્યારે 720 મિલિયન લોકો ભૂખ્યા સૂઈ રહ્યા છે. G-20 એ આને માનવતા પર કલંક ગણાવ્યું છે. 2024 માં પણ, 2.6 અબજ લોકો સ્વસ્થ આહાર પરવડી શકતા ન હતા. સમિટમાં નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો કે ખોરાક હવે દયાની બાબત નથી, પરંતુ મૂળભૂત અધિકાર છે. G-20 એ ડેક્કન ઉચ્ચ-સ્તરીય સિદ્ધાંતો (જેની અધ્યક્ષતા ભારત દ્વારા કરવામાં આવી હતી) ને પુનરાવર્તિત કર્યા.

સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ હતો કે ભૂખનો યુદ્ધના હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરવો એ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન છે. આ એવા દેશો માટે એક મજબૂત સંદેશ છે જે નાકાબંધી દ્વારા અન્ય દેશોને ભૂખે મરતા રાખે છે. G-20 એ ખાદ્યપદાર્થોના ભાવમાં ભારે વધારાને રોકવા માટે "ઉબુન્ટુ અભિગમ" અપનાવ્યો. સમગ્ર વિશ્વ હવે આફ્રિકાને તેની કૃષિ ક્ષમતા વધારવામાં મદદ કરશે. આફ્રિકન યુનિયનના કૃષિ કાર્યક્રમ (CAADP) ને સંપૂર્ણ સમર્થન મળશે.

ડિજિટલ સરમુખત્યારશાહીનો અંત: AI પર દરેકનો અધિકાર
સિલિકોન વેલી ટેકનોલોજી જગત પર પ્રભુત્વ ધરાવતું હતું. પરંતુ G-20 એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI) ફક્ત થોડી કંપનીઓનો એકાધિકાર રહેશે નહીં. "AI for Africa Initiative" શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે આફ્રિકા અને ગ્લોબલ સાઉથના દેશો પાસે પોતાનો AI ડેટા અને માળખાગત સુવિધા હોય.

G-20 એ સંમત થયા કે AI નો ઉપયોગ સારા માટે થવો જોઈએ, ભેદભાવ વધારવા માટે નહીં. દેશોને તેમની AI નીતિઓ ઘડવામાં મદદ કરવા માટે UNESCO દ્વારા એક નવી સુવિધા (TPAF) શરૂ કરવામાં આવી છે. ડેટા સાર્વભૌમત્વ હવે એક મુખ્ય મુદ્દો બની ગયો છે. વિકાસશીલ દેશો હવે પશ્ચિમી કંપનીઓ સાથે મફતમાં તેમનો ડેટા શેર કરશે નહીં. ધ્યેય 2030 સુધીમાં લિંગ ડિજિટલ વિભાજનને અડધો કરવાનો છે જેથી મહિલાઓ પણ ડિજિટલ ક્રાંતિમાં ભાગ લઈ શકે.

G-20 પ્લેટફોર્મ તરફથી સૌથી મોટો પડકાર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) માં સુધારો હતો. નેતાઓએ સ્વીકાર્યું કે UN 80 વર્ષ જૂનું છે.હવે, ભારત અને આફ્રિકા જેવા ઉભરતા દેશોની પ્રાથમિકતાઓના આધારે વિશ્વના નિયમો રચાઈ રહ્યા છે, અને એક નવો વિશ્વ ક્રમ ગ્લોબલ સાઉથના હાથમાં