નવી દિલ્‍હીઃ કલમ ૨૪૦ શું છે? બંધારણની કલમ ૨૪૦ એ ભારતના રાષ્ટ્રપતિને ચોક્કસ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (UTs) માટે સીધા નિયમો બનાવવાની સત્તા આપે છે. આ સત્તા હેઠળ, રાષ્ટ્રપતિ તે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની શાંતિ, પ્રગતિ અને સુશાસન માટે નિયમો ઘડી શકે છે. સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે, આ કલમ હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવેલા નિયમનોમાં સંસદ દ્વારા ઘડાયેલા કોઈપણ કાયદાને રદ કરવાની અથવા તેમાં સુધારો કરવાની શક્તિ હોય છે અને તેનો કાયદાકીય દરજ્જો સંસદના કાયદા જેટલો જ હોય છે. કેન્દ્ર સરકાર હાલમાં બંધારણના ૧૩૧મા સુધારા બિલ દ્વારા આ કલમનો ઉપયોગ કરીને ચંદીગઢને અન્ય બિન-વિધાનસભા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (જેમ કે આંદામાન અને નિકોબાર, લક્ષદ્વીપ વગેરે) સાથે સુસંગત બનાવવાની તૈયારી કરી રહી છે.
હાલમાં, પંજાબ અને હરિયાણાની સંયુક્ત રાજધાની એવા ચંદીગઢનું સંચાલન પંજાબના રાજ્યપાલ દ્વારા વહીવટકર્તા તરીકે કરવામાં આવે છે. પરંતુ, કલમ ૨૪૦ હેઠળ આવરી લેવાયેલા અન્ય તમામ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો પાસે સ્વતંત્ર વહીવટકર્તાઓ હોય છે. જો આ બંધારણીય સુધારો સંસદમાં પસાર થશે, તો ચંદીગઢને તેના વર્તમાન બે રાજ્યોના સંયુક્ત નિયંત્રણમાંથી મુક્ત કરીને, અન્ય કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની જેમ સ્વતંત્ર વહીવટકર્તા મળી શકે છે. આ પગલાથી માત્ર વહીવટ જ નહીં, પણ ચંદીગઢ પરનો પંજાબ અને હરિયાણાનો રાજકીય અને વહીવટી પ્રભાવ પણ સમાપ્ત થઈ જશે, જેના કારણે આ નિર્ણયને લઈને મોટો રાજકીય સંઘર્ષ ઊભો થયો છે.
કેન્દ્ર સરકારના આ પગલાનો પંજાબમાં સખત વિરોધ થઈ રહ્યો છે. આમ આદમી પાર્ટી (AAP) ના સાંસદ વિક્રમજીત સિંહ સાહની અને પંજાબના મુખ્યમંત્રી ભગવંત માન સહિતના નેતાઓએ આ પગલાને પંજાબના ઐતિહાસિક અને સંઘીય અધિકારો પરનો હુમલો ગણાવ્યો છે. ભગવંત માને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ચંદીગઢ હંમેશા પંજાબનો અભિન્ન ભાગ રહેશે. વિરોધ કરનારા નેતાઓનું કહેવું છે કે ભાગલા પછી ચંદીગઢને પંજાબની રાજધાની તરીકેનો દરજ્જો ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધરાવે છે અને અગાઉના અનેક કરારો હેઠળ કેન્દ્ર સરકારે ચંદીગઢને પંજાબને સોંપવાનું વચન પણ આપ્યું હતું. આ સુધારાને તેઓ પંજાબને તેની રાજધાનીથી દૂર કરવાના કાવતરા તરીકે જુએ છે.
ચંદીગઢના વહીવટમાં ફેરફાર લાવવાનો આ પ્રથમ પ્રયાસ નથી. આ પહેલા ઓગસ્ટ ૨૦૧૬માં, કેન્દ્ર સરકારે નિવૃત્ત અમલદાર કેજે આલ્ફન્સને ચંદીગઢના સ્વતંત્ર પ્રશાસક તરીકે નિયુક્ત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. જો કે, તે સમયે શિરોમણી અકાલી દળ (SAD) ની આગેવાની હેઠળની પંજાબ સરકારે આ પગલાનો ભારે વિરોધ કર્યો હતો, જેના કારણે કેન્દ્ર સરકારે તે નિર્ણય પાછો ખેંચવો પડ્યો હતો. હવે ૧૩૧મા બંધારણીય સુધારા બિલ દ્વારા કલમ ૨૪૦ હેઠળ ચંદીગઢને લાવવાની તૈયારી ચાલી રહી છે, જે ફરી એકવાર કેન્દ્ર અને રાજ્ય (ખાસ કરીને પંજાબ) વચ્ચેના સંઘર્ષનું મુખ્ય કારણ બનશે.