નવી દિલ્હી : ભારતમાં વસ્તી વિસ્ફોટની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી ચિંતાઓ વચ્ચે એક ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ અને રાહતના સમાચાર સામે આવ્યા છે. દેશમાં ઝડપથી ઘટતા જતા ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ (TFR) ને કારણે હવે વસ્તી વૃદ્ધિની ગતિ ધીમી પડશે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, ભારતની કુલ વસ્તી વર્ષ 2080 સુધીમાં 1.8 થી 1.9 અબજની વચ્ચે સ્થિર થઈ જશે તેવો અંદાજ છે, જે દેશના સંસાધનો અને આયોજન માટે એક સકારાત્મક સંકેત છે. આનો અર્થ એ છે કે, આ સદીના ઉત્તરાર્ધમાં વસ્તી વધવાને બદલે એક ટોચ પર પહોંચીને સ્થિર થઈ જશે.

વસ્તી નિયંત્રણની દિશામાં આ સફળતાનો મુખ્ય શ્રેય ભારતના ઘટીને 1.9 પર પહોંચેલા પ્રજનન દર (TFR) ને જાય છે. વસ્તીને લાંબા ગાળે યથાવત રાખવા માટે જરૂરી 'રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ' 2.1 માનવામાં આવે છે. પરંતુ ભારતનો વર્તમાન દર તેનાથી પણ નીચે ગયો છે, જે એક મોટું સીમાચિહ્ન છે. 1.9 ના દરનો સીધો અર્થ છે કે લાંબા ગાળે ભારતીય વસ્તીમાં વધારો થવાને બદલે ઘટાડો જોવા મળી શકે છે. આ વલણ દર્શાવે છે કે, વસ્તી નિયંત્રણ માટે સરકારી નીતિઓ અને સામાજિક જાગૃતિએ અસરકારક કામ કર્યું છે.

વસ્તીના આ ઘટાડા અથવા સ્થિરતા પાછળ અનેક સામાજિક પરિબળો જવાબદાર માનવામાં આવે છે. જેમાં શિક્ષણના વ્યાપમાં વધારો, મહિલાઓનું સશક્તિકરણ, લગ્ન માટેની વધતી સરેરાશ ઉંમર (મોડા લગ્ન) અને બદલાતી જીવનશૈલીનો સમાવેશ થાય છે. આધુનિક પરિવારો હવે નાના કુટુંબના ફાયદા સમજી રહ્યા છે અને આર્થિક તેમજ સામાજિક સ્થિરતાને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે. આ સામાજિક અને આર્થિક વિકાસના કારણે ભારતમાં વસ્તી વૃદ્ધિની ગતિ કુદરતી રીતે ધીમી પડી છે.

જોકે, આ પ્રક્રિયા ધીમી રહેશે અને 2080 સુધીમાં ટોચ પર પહોંચશે, ત્યાં સુધીમાં ભારત વિશ્વમાં સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ રહેશે. હવે વસ્તીના કદને બદલે તેના ગુણવત્તા અને યુવા વસ્તીના યોગ્ય ઉપયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું એ ભારત માટે આગામી 50 વર્ષનો મુખ્ય પડકાર રહેશે. વસ્તી સ્થિર થયા બાદ સંસાધનો પરનું દબાણ ઘટશે, જે દેશના ટકાઉ વિકાસ (Sustainable Development) માટે એક મજબૂત પાયો પૂરો પાડશે.