યુક્રેનિયન યુદ્ધ પછી વ્લાદિમીર પુતિન પહેલી વાર ભારતની મુલાકાતે આવી રહ્યા છે. આ મુલાકાત ફક્ત ઔપચારિક નથી, પરંતુ ભારત-રશિયા સંબંધોની સૌથી મોટી કસોટીઓમાંની એક માનવામાં આવી રહી છે. એક તરફ સંરક્ષણ સોદાઓ પર દબાણ, બીજી તરફ રશિયા પાસેથી રેકોર્ડ તેલ આયાત અને બીજી તરફ અમેરિકાની નારાજગી સાથે, ભારતે આ મુલાકાતના દરેક પગલા પર કાળજીપૂર્વક વિચાર કરવો પડશે. મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું ભારત અને રશિયા પહેલા જેટલા જ નજીક છે? કે પછી બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણોમાં બંને દેશો પોતાની રણનીતિ રમી રહ્યા છે?

   તાજેતરમાં, વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલે કહ્યું હતું કે, "અમે રશિયા સાથે આર્થિક સંતુલન બનાવવા માંગીએ છીએ. અમે રશિયા પાસેથી ઘણું બધું ખરીદીએ છીએ પરંતુ ખૂબ જ ઓછું વેચીએ છીએ. આમાં સુધારો કરવો એ અમારી પ્રાથમિકતા છે." રસપ્રદ વાત એ છે કે, ક્રેમલિનના પ્રવક્તા દિમિત્રી પેસ્કોવે પોતે સ્વીકાર્યું હતું કે, "અમે ભારતની ચિંતાઓ સમજીએ છીએ. અમે ભારત પાસેથી વધુ માલ ખરીદવા માંગીએ છીએ." શું આ સંયોગ છે? કે પછી બંને દેશો વિશ્વને બતાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે તેઓ આર્થિક મોરચે એક જ પાના પર છે?

    આ પ્રશ્ન એટલા માટે ઉભો થાય છે કારણ કે, જ્યારે ભારતીય અધિકારીઓ સંરક્ષણ બાબતોને ઓછી મહત્વ આપી રહ્યા છે, ત્યારે પેસ્કોવ આ મુદ્દા પર ખુલ્લેઆમ બોલ્યા છે, તેમણે કહ્યું છે કે SU-57 ફાઇટર જેટ એજન્ડામાં હશે. ટોચના નેતાઓ વચ્ચે S-400 સિસ્ટમની ચર્ચા થશે. આનો અર્થ એ છે કે રશિયા સંરક્ષણને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યું છે. ભારત આર્થિક સંતુલનનો પીછો કરી રહ્યું છે. સાથે મળીને, તેઓ વિશ્વ સમક્ષ સંતુલિત ચિત્ર રજૂ કરી રહ્યા છે.

   ભારતને સસ્તા તેલ માટે, S-400 અને ભાવિ હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ માટે, પરમાણુ સબમરીન પ્રોજેક્ટ માટે અને ફાઇટર જેટ ખરીદી અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર માટે રશિયાની જરૂર છે. ભારત આ સમયે અમેરિકા, યુરોપ અને રશિયાને સંતુલિત કરવા માંગે છે. બીજી તરફ, રશિયાને એક વિશાળ, વિશ્વસનીય બજાર, પશ્ચિમી પ્રતિબંધો વચ્ચે ભારત જેવી અર્થવ્યવસ્થા માટે સમર્થન અને શસ્ત્રો અને ટેકનોલોજીના સંયુક્ત ઉત્પાદન દ્વારા લાંબા ગાળાની ભાગીદારીની જરૂર છે. બંને દેશો વચ્ચે લેવડદેવડ આ બેઠકનું વાસ્તવિક કેન્દ્ર છે.

  ભારત-રશિયા સંબંધોને ખાસ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનો દરજ્જો મળ્યો છે. બાવીસ વાર્ષિક શિખર સંમેલનો યોજાઈ ચૂક્યા છે. બંને દેશો G20, BRICS, SCO અને UN માં અનેક મુદ્દાઓ પર સાથે મળીને કામ કરે છે. ભારત એવો પણ દાવો કરે છે કે રશિયા UNSC માં કાયમી બેઠક માટે તેની દાવેદારીનું મજબૂત સમર્થક છે. જોકે, સત્ય એ છે કે યુક્રેન યુદ્ધ પછી પુતિનની આ પહેલી ભારત મુલાકાત છે. પુતિન G20 ભારત સમિટમાં પણ હાજરી આપી ન હતી. તેથી, આ બેઠકનો સમય મહત્વપૂર્ણ છે

    ભૂતપૂર્વ વિદેશ સચિવ શશાંક સિંહ કહે છે, "યુક્રેન યુદ્ધને કારણે રશિયા દબાણ હેઠળ છે, અને ભારત પણ યુએસ ટેરિફમાં વધારાને કારણે દબાણ હેઠળ છે. રશિયા પશ્ચિમી આર્થિક પ્રતિબંધો હેઠળ છે, જ્યારે ભારત યુએસ ટેરિફથી પીડાઈ રહ્યું છે. આ સંદર્ભમાં, બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ પહેલા કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ બંનેમાંથી કોઈ પણ આ સંબંધને ખૂબ જ હાઇ-પ્રોફાઇલ બનાવવા માંગતું નથી, જેથી યુએસ ગુસ્સે ન થાય. તેથી, જૂના કરારોમાં ઓછી મોટી જાહેરાતો અને અપડેટ્સ થઈ શકે છે. આ મૌન રાજદ્વારીની વ્યૂહરચના છે.

    ભારતીય અધિકારીઓના મતે, સંરક્ષણ સોદા સામાન્ય રીતે શિખર સંમેલનોમાં જાહેર કરવામાં આવતા નથી. વાટાઘાટો ચાલુ છે અને તેમાં સમય લાગશે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ભારતીય વાયુસેનાને તેના 42 સ્ક્વોડ્રનની ક્ષમતા પુનઃસ્થાપિત કરવાની, SU-30MKI ને અપગ્રેડ કરવાની, પાંચમી પેઢીની ટેકનોલોજી પ્રાપ્ત કરવાની, S-400 ની બાકીની ડિલિવરી પૂર્ણ કરવાની અને પરમાણુ સબમરીન પ્રોજેક્ટ માટે સમયરેખાને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાની જરૂર છે. SU-57 અંગે રશિયા સાથેની વાટાઘાટો પણ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે કારણ કે પાકિસ્તાન ચીન પાસેથી 40 J-35 સ્ટીલ્થ ફાઇટર મેળવી રહ્યું છે. ભારત પાસે સ્ટીલ્થ જેટ નથી. આના કારણે આ મુલાકાત ભારતની સુરક્ષા વ્યૂહરચના માટે મહત્વપૂર્ણ બને છે.

   ભારતની ચિંતાઓ બાકીના S-400 ની ડિલિવરી બાકી છે, પરમાણુ સબમરીન પ્રોજેક્ટમાં વિલંબ છે અને યુદ્ધને કારણે રશિયાની ઉત્પાદન ક્ષમતા પ્રભાવિત થઈ રહી છે. ભારત હવે ફ્રાન્સ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઇઝરાયલ જેવા પશ્ચિમી દેશો પાસેથી તેની શસ્ત્ર ખરીદી વધારી રહ્યું છે. 2010 અને 2014 ની વચ્ચે, ભારતના 72% શસ્ત્રો રશિયા પાસેથી આવ્યા હતા. હવે, આ આંકડો ઘટીને 36% થઈ ગયો છે, પરંતુ રશિયા ભારતનો સૌથી મોટો શસ્ત્ર સપ્લાયર રહે છે.

૨૦૨૪-૨૫માં ભારત-રશિયા વેપાર ૬૮.૭ અબજ ડોલર સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. જોકે, સમસ્યા એ છે કે ભારતની રશિયામાં નિકાસ માત્ર ૪.૯ અબજ ડોલર છે, અને બાકીનો હિસ્સો તેલ, ખાતર અને પેટ્રોલિયમની આયાત છે. ભારત ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, કૃષિ ઉત્પાદનો, લોખંડ અને સ્ટીલ, દરિયાઈ ઉત્પાદનો, ગ્રાહક માલ અને ભારતીય કાર્યબળને રશિયામાં વધુ સરળતાથી મોકલવા માંગે છે. FTA પર વાટાઘાટો શરૂ થઈ ગઈ છે, પરંતુ સ્પર્ધા ચીન સાથે છે, જે ત્યાં પહેલેથી જ હાજર છે અને બજારમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે.

   ભારતે રશિયાથી તેલની આયાત ૨૦૨૧માં ૨૩ અબજ ડોલરથી વધારીને ૨૦૨૪માં ૫૨.૭ અબજ ડોલર કરી. અમેરિકામાં ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે ભારત પર ૫૦% ટેરિફ લાદ્યો. ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે મોદીએ ભારતને ખાતરી આપી હતી કે ભારત રશિયન તેલ ખરીદશે નહીં. ભારતે તરત જ કહ્યું કે આ નિર્ણય વ્યાપારી આધારો પર આધારિત હશે. હવે, રશિયાથી તેલ આયાતનો હિસ્સો 37% થી ઘટીને 31.8% થઈ ગયો છે, અને રશિયા કહી રહ્યું છે કે તે તેલ પુરવઠામાં અછત રહેવા દેશે નહીં

  ભારતે 2024 માં રશિયા પાસેથી 4.7 મિલિયન ટન ખાતર ખરીદ્યું હતું, જે 2021 કરતા ચાર ગણું વધારે છે. ભારતની ખાતર સુરક્ષા રશિયા સાથે જોડાયેલી છે. તેથી, ભારત લાંબા ગાળાના પુરવઠા કરાર માંગે છે.

અગાઉના સંયુક્ત નિવેદનમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે ભારત અને રશિયા સંયુક્ત સંશોધન અને વિકાસ તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. ઘટકોનું સંયુક્ત ઉત્પાદન ભારતમાં થશે. આ બે કારણોસર મહત્વપૂર્ણ છે: તે ભારતને આત્મનિર્ભરતા તરફ દોરી જશે અને પશ્ચિમની બહાર રશિયાને મજબૂત બજાર પ્રદાન કરશે. ભવિષ્યની ભાગીદારી માટે આ સાચું મોડેલ છે.