જબલપુર: ઓશો, જેમને આપણે આચાર્ય રજનીશ, ભગવાન રજનીશ અને અંતે ઓશોના નામે ઓળખીએ છીએ, તેમણે તેમના જીવનકાળમાં ઘણા નામ અને વેશ બદલ્યા. એક સમયે અત્યંત સાદગીભર્યું જીવન જીવતા ઓશો પાછળથી વૈભવી જીવનશૈલી માટે જાણીતા બન્યા, પરંતુ આ તમામ પરિવર્તનો પહેલા તેમણે મધ્યપ્રદેશની બે કોલેજોમાં લગભગ ૧૦ વર્ષ સુધી ફિલોસોફીના શિક્ષક તરીકે ફરજ બજાવી હતી.
૧૯૫૭ થી ૧૯૬૬ સુધી ચાલેલી તેમની શિક્ષણ કારકિર્દી વિવાદાસ્પદ હોવા છતાં વિદ્યાર્થીઓમાં તેઓ જબરજસ્ત લોકપ્રિય હતા. તેમની લોકપ્રિયતાનું મુખ્ય કારણ તેમના પરંપરાગત શિક્ષણથી વિપરીત મુક્ત અને ક્રાંતિકારી વિચારો હતા, જેણે અન્ય શિક્ષકો અને કોલેજના આચાર્યોમાં અસ્વસ્થતા ફેલાવી હતી.
આચાર્યની ઑફિસ સુધી વર્ગ લેવાની વાત
ફિલોસોફીમાં એમએમાં ગોલ્ડ મેડલ મેળવ્યા પછી, ઓશોએ ૧૯૫૭માં જબલપુરની દિગ્વિજય કોલેજમાં લેક્ચરર તરીકે તેમની કારકિર્દી શરૂ કરી અને છ વર્ષ સુધી ત્યાં ભણાવ્યું. ત્યારબાદ શ્રેણીબદ્ધ બઢતીઓ પછી તેમને જબલપુર યુનિવર્સિટી સાથે જોડાયેલી સંસ્કૃત કોલેજમાં સહાયક પ્રોફેસર તરીકે મોકલવામાં આવ્યા.
તેમના વર્ગોની સૌથી મોટી વિશેષતા એ હતી કે અન્ય શાખાઓના વિદ્યાર્થીઓ પણ તેમને સાંભળવા માટે આવતા હતા, જેના કારણે વર્ગખંડમાં ભીડ જામતી. એકવાર આચાર્યએ જ્યારે તેમને પૂછ્યું કે 'તમારા વર્ગમાં આટલા બધા બહારના લોકો કેમ આવે છે?', ત્યારે ઓશોએ હસીને જવાબ આપ્યો હતો: "કારણ કે જો ફિલસૂફી જીવંત હોય, તો તેને કોઈ સીમાઓ હોતી નથી. જો તમે ઇચ્છો તો, હું આચાર્યની ઑફિસમાં પણ વર્ગ લઈ શકું છું."
ધાર્મિક માન્યતાઓ અને અભ્યાસક્રમની સખ્ત ટીકા
સાથી શિક્ષકો અને વહીવટીતંત્ર માટે ઓશો 'માથાનો દુખાવો' એટલા માટે હતા કારણ કે તેઓ માત્ર અભ્યાસક્રમ પૂરતું સીમિત ન રહેતા, ધર્મ, રાજકારણ અને સામાજિક ધોરણો પર તીક્ષ્ણ પ્રશ્નો ઉઠાવતા હતા. ઓશોનો વર્ગ માત્ર એક શાળા નહીં, પણ ચિંતનનું ક્ષેત્ર લાગતો હતો. તેઓ કહેતા, "એક પુસ્તક પણ અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ કરી શકે છે. શિક્ષકનું કામ જાગૃત કરવાનું છે."
તેમણે વિદ્યાર્થીઓને કહેલું કે, "કોઈપણ ધર્મમાં આંધળો વિશ્વાસ ન કરો. જ્યાં સુધી તમને જવાબ ન મળે ત્યાં સુધી પ્રશ્નો પૂછો." એકવાર તેમણે વર્ગમાં 'ભગવાનનું અસ્તિત્વ સાબિત કરો' કહીને ચર્ચાનો વંટોળ સર્જ્યો હતો. આનાથી ધાર્મિક નેતાઓ પણ અસ્વસ્થ થતા હતા અને ઘણા શિક્ષકોને લાગતું હતું કે ઓશો વિદ્યાર્થીઓને 'ગુમરાહ' કરી રહ્યા છે.
શિક્ષકોના પ્રશ્નો અને 'ગતિશીલ ધ્યાન'ની શરૂઆત
ઓશોના સાથી શિક્ષકોને સૌથી વધુ હેરાનગતિ ત્યારે થતી જ્યારે ઓશો તેમને સીધા પ્રશ્નો પૂછતા, "તમે આ કેમ શીખવો છો?" અને "શું તમે સમજો છો કે આ શું છે?" ઘણા પ્રોફેસરોને લાગતું કે આ વ્યક્તિ પરંપરાનું પાલન કરતો નથી અને તેને રોકી શકાતો નથી.
જોકે તે દિવસોમાં ઓશોનું જીવન અત્યંત સરળ હતું. તેઓ સાદા કપડાં પહેરતા, નાના રૂમમાં રહેતા અને અભ્યાસ તેમજ વિદ્યાર્થીઓ સાથે લાંબી ચર્ચાઓમાં સમય વિતાવતા. તેમની દિનચર્યાનો એક અનોખો ભાગ દૈનિક "શાંત બેઠક" હતી, જે પાછળથી તેમની ધ્યાન તકનીકનું કેન્દ્રબિંદુ બની.
૧૯૬૬માં, ઓશોએ કાયમી ધોરણે તેમની સરકારી નોકરી છોડી દીધી. પ્રોફેસરશીપ છોડ્યા પછી, તેમણે પોતાને સંપૂર્ણપણે ભાષણ, ધ્યાન અને મુસાફરીમાં સમર્પિત કરી દીધા. આ સમયે તેમને સમજાયું કે આધુનિક માનવીઓ માનસિક રીતે અસ્થિર છે, જેના કારણે પરંપરાગત ધ્યાન કામ કરતું નથી. અહીંથી જ ઊંડા શ્વાસ લેવા, ચીસો પાડવા અને પછી શાંતિથી બેસવાના પદ્ધતિસરના "ગતિશીલ ધ્યાન"નો જન્મ થયો.