નવી દિલ્હી : અમેરિકન અવકાશ એજન્સી NASA માટે મંગળ પરથી ચિંતાજનક સમાચાર આવ્યા છે. છેલ્લા ૧૧ વર્ષથી લાલ ગ્રહના વાતાવરણ અને ઉત્ક્રાંતિનો અભ્યાસ કરી રહેલું તેનું મહત્વપૂર્ણ અવકાશયાન 'MAVEN' (માર્સ એટમોસ્ફિયર એન્ડ વોલેટાઈલ ઈવોલ્યુશન) ૬ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫ના રોજ અચાનક શાંત થઈ ગયું છે. આ ઘટના ત્યારે બની જ્યારે MAVEN મંગળની પરિક્રમા કરતી વખતે ગ્રહની પાછળની બાજુએ પસાર થઈ ગયું.
સામાન્ય રીતે, ગ્રહની પાછળથી પાછા ફર્યા પછી અવકાશયાન સાથેનો સંપર્ક પુનઃસ્થાપિત થાય છે, પરંતુ આ વખતે MAVEN પાછા ફર્યા પછી પણ નાસાના ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ સાથે સંપર્ક સ્થાપિત થઈ શક્યો નહીં. નાસાએ ૯ ડિસેમ્બરે આ ઘટનાની સત્તાવાર રીતે જાણ કરી છે અને હાલમાં એજન્સી સિગ્નલ પુનઃસ્થાપિત કરવાના પ્રયાસો કરી રહી છે. ચિંતાની વાત એ છે કે ગ્રહની પાછળ ન જાય ત્યાં સુધી અવકાશયાનની તમામ સિસ્ટમ્સ સામાન્ય રીતે કામ કરી રહી હતી.
MAVEN: મંગળના રહસ્યોનો ભેદ ઉકેલનારો
૨૦૧૩માં લોન્ચ કરાયેલું MAVEN ૨૦૧૪માં મંગળની ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચ્યું હતું. આ મિશનનું મુખ્ય કાર્ય મંગળના ઉપલા વાતાવરણ, આયનોસ્ફિયર અને સૌર પવનોની અસરનો અભ્યાસ કરવાનું છે. MAVENએ વૈજ્ઞાનિકોને સમજવામાં મદદ કરી છે કે કેવી રીતે મંગળ, જે એક સમયે પાણીથી ભરેલો ગ્રહ હતો, તે આજે ઠંડુ, સૂકું રણ બની ગયું છે.
MAVEN મિશનની મુખ્ય શોધો:
•    પાણીનું બાષ્પીભવન: MAVENના ડેટાએ દર્શાવ્યું કે મંગળનું પાણી ધૂળના તોફાનો દરમિયાન વાતાવરણમાં ઊંચે જાય છે અને સૌર પવનો દ્વારા અવકાશમાં વહી જાય છે.
•    ચુંબકીય પૂંછડી: તેણે મંગળ પર એક અદ્રશ્ય 'ચુંબકીય પૂંછડી' શોધી કાઢી.
•    પ્રોટોન ઓરોરા: મંગળ પર 'પ્રોટોન ઓરોરા' નામનો એક નવા પ્રકારનો પ્રકાશ પણ MAVEN દ્વારા શોધાયો.
રોવર્સ માટે ખતરાની ઘંટડી
MAVENનું મૌન માત્ર વૈજ્ઞાનિક માહિતીનો વિરામ નથી, તે મંગળ પર કાર્યરત રોવર્સ માટે પણ એક મોટો ઝટકો છે. નાસાના રોવર્સ ક્યુરિયોસિટી અને પર્સિવરન્સ તેમનો ડેટા સીધો પૃથ્વી પર મોકલતા નથી. તેના બદલે, તેઓ તેને MAVEN જેવા ઓર્બિટર્સને મોકલે છે, જે સંદેશાવ્યવહાર રિલે તરીકે કાર્ય કરીને ડેટાને પૃથ્વી પર પાછો મોકલે છે.
જો MAVEN કાયમી ધોરણે નિષ્ફળ જાય, તો રોવર્સમાંથી ડેટા પ્રાપ્ત કરવાની ગતિ અને ક્ષમતા પર ગંભીર અસર પડશે. જોકે નાસા પાસે અન્ય ઓર્બિટર્સ છે, MAVEN એક મુખ્ય અને વિશ્વસનીય કડી હતી.
નાસાની ઓપરેશન્સ ટીમ હાલમાં આ વિસંગતતાની તપાસ કરી રહી છે. જો MAVEN પુનઃપ્રાપ્ત નહીં થાય, તો તે મંગળ મિશનના ઇતિહાસમાં એક મોટું નુકસાન સાબિત થશે.