નવી દિલ્હી : ભારતના પરમાણુ ઉર્જા માળખામાં વ્યાપક ફેરફાર લાવતા, કેન્દ્ર સરકારે સોમવારે લોકસભામાં સસ્ટેનેબલ હાર્નેસિંગ એન્ડ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ન્યુક્લિયર એનર્જી ફોર ટ્રાન્સફોર્મિંગ ઇન્ડિયા (Shanti) બિલ, ૨૦૨૫ રજૂ કર્યું છે. આ બિલ દાયકાઓથી ચાલી આવતી રાજ્યની એકાધિકારશાહીનો અંત લાવવાનો અને આ મહત્ત્વના ક્ષેત્રને ખાનગી ભાગીદારી માટે ખુલ્લું મૂકવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કરે છે.

જો આ બિલ સંસદના બંને ગૃહોમાંથી પસાર થશે, તો તે પરમાણુ ઉર્જા અધિનિયમ, ૧૯૬૨ અને નાગરિક જવાબદારી અધિનિયમ, ૨૦૧૦ જેવા બે મુખ્ય કાયદાઓને રદ કરશે, જે લાંબા સમયથી ખાનગી અને વિદેશી રોકાણ માટે અવરોધરૂપ માનવામાં આવતા હતા.

'શાંતિ બિલ'ની મુખ્ય દરખાસ્તો

પીએમઓના રાજ્ય મંત્રી જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે આ બિલનો ઉદ્દેશ્ય પરમાણુ ક્ષતિ માટે વ્યવહારિક નાગરિક જવાબદારી પ્રણાલી પ્રદાન કરવાનો અને પરમાણુ ઉર્જા નિયમનકારી બોર્ડ (AERB) ને વૈધાનિક દરજ્જો આપવાનો છે.

• ખાનગી ક્ષેત્રને મંજૂરી: ભારતીય ખાનગી કંપનીઓને હવે પરમાણુ ઉર્જા પ્લાન્ટ અને રિએક્ટરનું નિર્માણ, માલિકી, સંચાલન અને નિષ્ક્રિયકરણ કરવા માટે લાઇસન્સ માટે અરજી કરવાની મંજૂરી મળશે. (અત્યાર સુધી આ પ્રવૃત્તિઓ મુખ્યત્વે NPCIL સુધી મર્યાદિત હતી).
• જવાબદારીની મર્યાદા: બિલ આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો અનુસાર દરેક પરમાણુ ઘટના માટે મહત્તમ જવાબદારી IMF દ્વારા નિર્ધારિત ૩૦૦ મિલિયન SDRs (લગભગ $૪૦૦ મિલિયન)ની સમકક્ષ રાખે છે.
• સપ્લાયર્સને મુક્તિ: આ કાયદો સ્પષ્ટપણે ઉપકરણ સપ્લાયર્સને જવાબદારીમાંથી મુક્તિ આપે છે, જે વિદેશી વિક્રેતાઓ માટે ભારતમાં રોકાણ કરવામાં અવરોધરૂપ મુખ્ય ચિંતા હતી.
• બાકાત પ્રવૃત્તિઓ: ઇંધણ સંવર્ધન, ખર્ચાયેલા-ઇંધણનું પુનઃપ્રક્રિયા અને ભારે પાણીનું ઉત્પાદન જેવી સંવેદનશીલ પ્રવૃત્તિઓ ફક્ત સરકારના નિયંત્રણ હેઠળ જ રહેશે.

મહત્ત્વ અને લક્ષ્ય

આ બિલ ભારતની મહત્ત્વાકાંક્ષી આબોહવા પ્રતિબદ્ધતાઓ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે, જેમાં ૨૦૭૦ સુધીમાં ચોખ્ખી-શૂન્ય ઉત્સર્જનનો ધ્યેય અને ૨૦૪૭ સુધીમાં ૧૦૦ ગીગાવોટ પરમાણુ ઉર્જા ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાનો લક્ષ્યાંક સામેલ છે.

ટાટા પાવર, અદાણી પાવર અને રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ જેવા મુખ્ય ભારતીય સમૂહોએ આ ક્ષેત્રમાં રોકાણ કરવામાં પહેલેથી જ રસ દર્શાવ્યો છે, જ્યારે વેસ્ટિંગહાઉસ, EDF અને રોસાટોમ જેવા વૈશ્વિક સપ્લાયર્સ પણ ભારતીય કંપનીઓ સાથે ભાગીદારી કરવા ઉત્સુક છે. જો આ બિલ લાગુ થશે, તો તે દેશની સ્વચ્છ ઊર્જા વ્યૂહરચનાના પાયા તરીકે પરમાણુ ઊર્જાને સ્થાન આપતું ઐતિહાસિક પરિવર્તન સાબિત થશે.