બેંગલુરુ, તા. ૧૮ : હાલમાં જ હોંગકોંગની બહુમાળી ઈમારત અને ગોવાની નાઈટક્લબમાં લાગેલી ભીષણ આગે દુનિયાને હચમચાવી દીધી છે. પ્રથમ દ્રષ્ટિએ આ ઘટનાઓ માત્ર એક અકસ્માત લાગે છે, પરંતુ નિષ્ણાતો તેને 'સ્વિસ ચીઝ મોડલ' (Swiss Cheese Model) દ્વારા સમજાવે છે. આ મોડલ દર્શાવે છે કે કોઈપણ મોટી દુર્ઘટના ક્યારેય એક ભૂલનું પરિણામ નથી હોતી, પરંતુ સુરક્ષાની અનેક છટકબારીઓ જ્યારે એક સીધી રેખામાં આવી જાય છે, ત્યારે જ જાનહાનિ થાય છે.

શું છે આ ‘સ્વિસ ચીઝ મોડલ’?

બ્રિટિશ મનોવિજ્ઞાની જેમ્સ રીઝન દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલું આ મોડલ સુરક્ષાના વિવિધ સ્તરોને સ્વિસ ચીઝના ટુકડા તરીકે જુએ છે. સ્વિસ ચીઝમાં જેમ નાના-નાના છિદ્રો (ગાબડાં) હોય છે, તેમ સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં પણ અમુક ખામીઓ હોય છે.

૧. પ્રથમ સ્તર: ટેકનિકલ સુરક્ષા (ફાયર એલાર્મ).

૨. દ્વિતીય સ્તર: માનવીય જાગૃતિ (કર્મચારીઓની તાલીમ).

૩. તૃતીય સ્તર: વહીવટી નિયમો (ફાયર સેફ્ટી સર્ટિફિકેટ).

જ્યારે આ ત્રણેય સ્તરના 'છિદ્રો' (ખામીઓ) એક હરોળમાં આવી જાય, ત્યારે જોખમ સીધેસીધું આરપાર નીકળી જાય છે અને અકસ્માત ભીષણ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

હોંગકોંગ અને ગોવાની ઘટનામાં ક્યાં રહી ગઈ ખામી?

હોંગકોંગની આગમાં જો ફાયર એલાર્મ વાગ્યું હોત (પ્રથમ સ્તર), તો લોકો બચી ગયા હોત. જો ગોવાની નાઈટક્લબમાં ઈમરજન્સી એક્ઝિટ બ્લોક ન હોત (બીજું સ્તર), તો નાસભાગ ન મચી હોત. લેખમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે કે જો આ સ્તરોમાંથી એક પણ સ્તર મજબૂત હોત અને તેના છિદ્રો બીજા સ્તર સાથે મેચ ન થયા હોત, તો આગ લાગવા છતાં જાનહાનિ અટકાવી શકાઈ હોત.

નિવારણ જ એકમાત્ર ઉપાય

નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે આપણે ઘણીવાર અકસ્માત માટે નસીબ કે કુદરતને જવાબદાર ઠેરવીએ છીએ, પરંતુ હકીકતમાં તે 'સુરક્ષાના ગાબડાં' છે. જો ઈમારતો અને સાર્વજનિક સ્થળો પર સ્વિસ ચીઝ મોડલ મુજબ સુરક્ષાના પડરોને મજબૂત કરવામાં આવે, તો ભવિષ્યની આવી અનેક ટ્રેજેડીઓ ટાળી શકાય છે.

સુરક્ષા એ માત્ર કાગળ પરની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ સતત જાગૃતિ અને ખામીઓને સુધારવાનો એક નિરંતર પ્રયાસ છે.