નવી દિલ્‍હી, તા.૨૦: વિશ્વનું સૌથી પ્રખ્‍યાત જહાજ, ટાઇટેનિક, આશરે ૨૨,૦૦૦ ટન મુસાફરો અને માલસામાનનું વહન કરી શકે છે. પરંતુ તે ભારતીય ઘરોમાં સંગ્રહિત તમામ સોનું વહન કરી શકતું નથી. મોર્ગન સ્‍ટેનલીના નવા અહેવાલ મુજબ, ભારતીય ઘરોમાં ૩૫,૦૦૦ ટન સોનું છે. આ વિશ્વના સૌથી મોટા સોનાના ભંડારમાંનું એક છે અને સતત વધી રહ્યું છે. ૨૦૦૦ અને ૨૦૨૫ ની વચ્‍ચે, ભારતે સત્તાવાર રીતે ૭૦૦ ટનથી વધુ સોનું આયાત કર્યું, જેની કિંમત $૫૦૭ બિલિયનથી વધુ છે. જો આપણે મુસાફરો દ્વારા લાવવામાં આવેલા દાણચોરી કરેલા સોના અને ઘરેણાં ઉમેરીએ, તો આયાત બિલ $૭૦૦ બિલિયનથી વધુ થઈ જાય છે.

કુલ મળીને, આપણા ઘરોમાં રાખવામાં આવેલ ૩૫,૦૦૦ ટન સોનું વર્તમાન ભાવે આશરે $૫ ટ્રિલિયનનું મૂલ્‍ય ધરાવે છે. આ ઔપચારિક નાણાકીય વ્‍યવસ્‍થાની બહાર સ્‍થાનિક બચતનો સૌથી મોટોસ્ત્રોત છે. જો કે, આ ખજાનાનો નોંધપાત્ર ભાગ બિનહિસાબી, વપરાયેલ અને નિષ્‍ક્રિય રહે છે. તે સમાંતર અર્થતંત્રમાં રાખવામાં આવે છે. તેથી, તેને મુખ્‍ય પ્રવાહમાં લાવવું મહત્‍વપૂર્ણ છે. આના ચાર મુખ્‍ય ફાયદા થશે.

પ્રથમ, સરકારને વધારાની કર આવક પ્રાપ્ત થશે. આનાથી ૮મા પગાર પંચ જેવી મુખ્‍ય યોજનાઓનો અમલ શકય બનશે અને સરકારની નાણાકીય સ્‍થિતિ મજબૂત થશે. બીજું, વ્‍યવસાયો અને સામાન્‍ય લોકોના હાથમાં વધુ પૈસા વહેશે. આનાથી બજારમાં પ્રવાહિતા વધશે. ત્રીજું, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ની બેલેન્‍સ શીટ મજબૂત થશે. આનાથી ભારતની વિદેશી મૂડી પરની નિર્ભરતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે, જે કોઈપણ સમયે બદલાઈ શકે છે. ચોથું, વિદેશી વિનિમય અનામત નોંધપાત્ર રીતે વધશે, જે બાહ્ય દેવા કરતાં ઘણું વધારે છે. આનાથી ભારતનું સાર્વભૌમ રેટિંગ સુધરશે.

જ્‍યારે સ્‍થાનિક સોનું ઉપલબ્‍ધ થશે, ત્‍યારે RBI તેના અનામતમાંથી સોનું વેચીને સ્‍થાનિક માંગને પૂર્ણ કરી શકશે. આ ચાલુ ખાતાની ખાધ ઘટાડી શકે છે, જેનાથી ડોલરના મજબૂતીકરણ અને વિદેશી પોર્ટફોલિયો આઉટફ્‌લોથી આપણને ઓછી અસર થશે.

આ યોજનાના સફળતાપૂર્વક અમલીકરણ માટે ત્રણ શરતો છેઃ પ્રથમ, સોના પરની આયાત જકાત લગભગ શૂન્‍ય સુધી ઘટાડવી જોઈએ. દાણચોરી અથવા ભાવમાં હેરાફેરી અટકાવવા માટે આ અગાઉથી જ કરવું જોઈએ. બીજું, ઝવેરીઓને આકર્ષક કમિશન ઓફર કરીને કલેક્‍શન એજન્‍ટ તરીકે રોકવું જોઈએ. ત્રીજું, આ યોજના સમયપ્રમર્યાદિત હોવી જોઈએ (દા.ત., ૩-૪ મહિના).

તે પહેલા આવો, પહેલા સેવાના ધોરણે હોવી જોઈએ. જો લક્ષ્ય રકમ પહોંચી જાય, તો તેને વહેલા બંધ કરવાનો વિકલ્‍પ હોવો જોઈએ. વધુમાં, સરકારે ચૂકી જવાનો ભય ટાળવા માટે આગામી ૧૦ વર્ષ સુધી આવી યોજનાઓ શરૂ ન કરવાનું વચન આપવું જોઈએ.

તાત્‍કાલિક પ્રવાહિતા, સંપૂર્ણ બજાર મૂલ્‍ય અને બિનહિસાબી સોના માટે ભારે દંડનો ભય પરંપરા અને સ્‍થાપિત હિતોના અવરોધોને દૂર કરી શકે છે. જો યોગ્‍ય રીતે કરવામાં આવે તો, ભારત એક જ ઝટકામાં નિષ્‍ક્રિય સોનાને ઉત્‍પાદક મૂડીમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે, સરકારના ખજાનાને મજબૂત બનાવી શકે છે, ઉદ્યોગસાહસિકો અને ગ્રાહકોના હાથમાં નાણાં મૂકી શકે છે અને તેના સાર્વભૌમ રેટિંગમાં સુધારો કરી શકે છે.

પરંતુ પ્રશ્‍ન એ છે કે આ સોનાને મુખ્‍ય પ્રવાહમાં કેવી રીતે લાવવું? આ કરવાના બે સીધા રસ્‍તા છે, પરંતુ બંનેમાં ખામીઓ છે. પહેલો એ છે કે ૩૦્રુ કર લાદતી માફી યોજના રજૂ કરવી. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટ આને નકારી શકે છે. વધુમાં, આનાથી સોનાના માલિકોને કર ચૂકવવા માટે પૈસા શોધવાની ફરજ પડશે. બીજું એ છે કે બેંકો અને NBFCs ને કર અધિકારીઓ દ્વારા તેનાસ્ત્રોત વિશે પૂછપરછ કર્યા વિના, સોના સામે લોન આપવાની મંજૂરી આપવી. આનાથી સોનું અસ્‍થાયી રૂપે સત્તાવાર અર્થતંત્રમાં આવશે, પરંતુ તે સરકાર માટે તાત્‍કાલિક આવક ઉત્‍પન્ન કરશે નહીં. અને એકવાર લોન ચૂકવી દેવામાં આવે, પછી સોનું ફરીથી અદૃશ્‍ય થઈ શકે છે.

પરંતુ એક અભિગમ છે જે ગેમ-ચેન્‍જર સાબિત થઈ શકે છેઃ RBI દ્વારા એક ખાસ ખરીદી કાર્યક્રમ. આ પરંપરાગત માફી યોજનાઓની કાનૂની અને માનસિક મુશ્‍કેલીઓ ટાળશે અને વધુ સારા પરિણામો આપશે. ચાલો સમજીએ કે તે કેવી રીતે કાર્ય કરશે. RBI જાહેરાત કરશે કે તે કોઈપણ નાગરિક પાસેથી વર્તમાન આંતરરાષ્‍ટ્રીય ભાવે સોનું ખરીદશે. ચુકવણી પદ્ધતિ ખૂબ જ ચોક્કસ છેઃ ૬૫% પૈસા તાત્‍કાલિક રોકડમાં ચૂકવવામાં આવશે. બાકીના ૩૫% ૨૯ વર્ષની પાકતી મુદતવાળા શૂન્‍ય-કૂપન સરકારી બોન્‍ડના રૂપમાં ચૂકવવામાં આવશે.

કુલ મળીને, ખરીદનારને સોના માટે બજાર ભાવનો ૧૦૦% હિસ્‍સો મળશે. જોકે, ૩૫% ચુકવણી પછીથી કરવામાં આવશે અને તેમાં કોઈ વ્‍યાજ નહીં હોવાથી, RBI ને તેનું વાસ્‍તવિક મૂલ્‍ય બજાર ભાવનો લગભગ ૭૦% જ હશે. આમ, સોનું વેચનાર વ્‍યક્‍તિ સરકારને સીધો ચેક આપ્‍યા વિના અને સોનાનાસ્ત્રોત વિશે કોઈ પ્રશ્‍ન પૂછયા વિના પરોક્ષ રીતે ૩૦% ‘કર' ચૂકવશે.

જો બુદ્ધિપૂર્વક પ્રચાર કરવામાં આવે તો, આ એક માનસિક યુક્‍તિ હશે. સરેરાશ વ્‍યક્‍તિ આ સમાચાર વાંચશે, RBI સંપૂર્ણ બજાર ભાવે સોનું ખરીદી રહી છે, કોઈ પ્રશ્‍ન પૂછવામાં આવ્‍યો નથી. તેઓ વિચારશે કે તેઓ તેમના કાળા સોનાને મફતમાં સફેદમાં રૂપાંતરિત કરી રહ્યા છે. વેપારીઓ પણ ભાગ લેશે, ભલે તેઓ જાણે છે કે તેઓ ખરેખર ૩૦% કર ચૂકવી રહ્યા છે. આ એટલા માટે છે કારણ કે તેમને ૭૦% પૈસા તાત્‍કાલિક અને બાકીના ૩૫% વેપારી બોન્‍ડના રૂપમાં મળશે. સોનાના બાર અને બિસ્‍કિટ જમા કરાવવાને પ્રોત્‍સાહન આપીને પરિવારના ઘરેણાં આપવા અંગેની ભાવનાત્‍મક ખચકાટ ઓછી કરી શકાય છે. આ યોજનાના નોંધપાત્ર આર્થિક ફાયદા છે.

જો RBI અસરકારક ખર્ચના ૭૦% દરે $૧૦૦ બિલિયન સોનું ખરીદે છે, તો તે $૩૦ બિલિયનનો સીધો નફો પેદા કરશે. આ નાણાં સરકારને ખાસ ડિવિડન્‍ડ તરીકે વહેંચી શકાય છે. આનાથી $૬૦ થી $૧૨૦ બિલિયનનું ડિવિડન્‍ડ મળી શકે છે. આ ૮મા પગાર પંચના પ્રસ્‍તાવો અને વધારાના મૂડી ખર્ચને પૂર્ણ કરવા માટે પૂરતું છે, નવું દેવું કર્યા વિના અથવા નાણાકીય શિસ્‍ત સાથે સમાધાન કર્યા વિના.

વેપારીઓ અને વ્‍યવસાયો પાસે અચાનક સેંકડો અબજો ડોલર રોકડ અને બોન્‍ડ હશે. શેરબજારથી વિપરીત, જે મોટાભાગે કાગળ પર રહે છે, આ વાસ્‍તવિક નાણાં હશે જેનો ઉપયોગ વિસ્‍તરણ, કાર્યકારી મૂડી અને વપરાશ માટે કરવામાં આવશે. સોનાના ભાવમાં વધારો થવા છતાં જે સંપત્તિ અસર ખૂટતી હતી તે હવે દેખાશે.

ભારતના સત્તાવાર વિદેશી વિનિમય અનામતમાં ખરીદેલા સોનાના કુલ કાલ્‍પનિક મૂલ્‍ય દ્વારા વધારો થશે, જ્‍યારે જવાબદારીઓ ફક્‍ત ડિસ્‍કાઉન્‍ટેડ ખર્ચ દ્વારા વધશે. રાતોરાત, વિદેશી વિનિમય અનામત બાહ્ય દેવા કરતાં ઘણી વધારે હશે. આ એક એવો માપદંડ છે જેનો ઉપયોગ રેટિંગ એજન્‍સીઓ આપણા રેટિંગને અપગ્રેડ કરવા માટે કરી શકે છે. રોકાણ ગ્રેડ રેટિંગમાં એક કે બે સ્‍તરનો અપગ્રેડ લગભગ નિશ્‍ચિત હશે, કારણ કે આપણી પાસે દેવા કરતાં વધુ રોકડ હશે.