ઝુમરી તલૈયા  : "આગલી ફરમાઈશ ઝુમરી તલૈયાથી છે..." - જો તમે રેડિયોના શોખીન હશો, તો આ શબ્દો સાંભળતા જ તમારા કાન સરવા થઈ જશે. આ કોઈ ફિલ્મી ડાયલોગ નથી, પણ રેડિયોના સુવર્ણ યુગની એક એવી વાસ્તવિકતા છે જેણે ઝારખંડના એક નાનકડા શહેરને આખા ભારતમાં પ્રખ્યાત કરી દીધું હતું. આ અઠવાડિયે જ્યારે શ્રીલંકાના 'રેડિયો સિલોન' પોતાની સ્થાપનાના ૧૦૦ વર્ષ પૂર્ણ કરી રહ્યું છે, ત્યારે ઝુમરી તલૈયાની ગલીઓમાં તે જૂની યાદો ફરી તાજી થઈ છે.
અબરખની ખાણો અને સંગીતનો અનોખો સંગમ
ઝુમરી તલૈયાનો ઈતિહાસ ૧૮૯૦માં બ્રિટિશરો દ્વારા શોધાયેલા સમૃદ્ધ અબરખ (Mica) પટ્ટા સાથે જોડાયેલો છે. ૧૯૫૦ના દાયકામાં અહીંના અબરખના વેપારીઓ ચટ્ટુ રામ ભદાણી અને હોરીલ રામ ભદાણી પાસે અંદાજે ૧,૦૦૦ જેટલી ખાણો હતી. આ વેપારીઓ માત્ર ખાણકામમાં જ નહીં, પણ સંગીતના પણ પરમ શોખીન હતા. તેમણે જ મુંબઈની પ્રખ્યાત ગાયિકા સુરૈયા અને ૧૯૭૧માં ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાનને આ નાનકડા શહેરમાં પરફોર્મ કરવા માટે આમંત્રિત કર્યા હતા.
પોસ્ટકાર્ડથી શરૂ થયેલી તે હરીફાઈ
ઝુમરી તલૈયાને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ અપાવવામાં રામેશ્વર પ્રસાદ બાર્નવાલ નામના વેપારીનો મોટો હાથ હતો. તેમણે રેડિયો સિલોન પર આવતા 'બિનાકા ગીતમાલા' કાર્યક્રમમાં ગીતોની ફરમાઈશ કરવા માટે દરરોજ પોસ્ટકાર્ડ લખવાનું શરૂ કર્યું. ધીરે ધીરે શોમાં તેમનું અને તેમના શહેરનું નામ નિયમિતપણે લેવાવા લાગ્યું. આ જોઈને શહેરના અન્ય લોકોમાં પણ હોડ જામી. લોકોએ શ્રોતા ક્લબ બનાવી અને સ્પર્ધા શરૂ કરી કે એક મહિનામાં કોણ સૌથી વધુ પોસ્ટકાર્ડ મોકલશે!
આકાશવાણીએ છપાવવા પડ્યા હતા સ્પેશિયલ ફોર્મેટ
ઝુમરી તલૈયાનો ક્રેઝ એટલો વધ્યો કે ૧૯૫૭માં જ્યારે આકાશવાણીએ 'વિવિધ ભારતી' શરૂ કરી, ત્યારે તેમને માત્ર આ એક જ શહેર તરફથી હજારો પોસ્ટકાર્ડ મળતા હતા. કામનો બોજો એટલો વધી ગયો કે આકાશવાણીએ પોસ્ટકાર્ડ પર રેડીમેડ ફરમાઈશ ફોર્મેટ પણ છાપવા પડ્યા હતા. સ્થાનિક લોકો યાદ કરે છે કે તેઓ રેડિયો પર કોનું નામ આવશે તેના પર શરતો પણ લગાવતા હતા.
એક સુવર્ણ યુગની યાદ
રેડિયો સિલોન પર ૧૯૫૨ થી ૧૯૮૮ સુધી 'બિનાકા ગીતમાલા' એ લાખો શ્રોતાઓના દિલ જીત્યા હતા. આજે ભલે રેડિયોનું સ્થાન સોશિયલ મીડિયાએ લીધું હોય, પણ ઝુમરી તલૈયા આજે પણ રેડિયો પ્રેમીઓ માટે એક તીર્થધામ સમાન છે. સૈનિક સ્કૂલ તલૈયાના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ અને જૂના રહેવાસીઓ આજે પણ યાદ કરે છે કે કેવી રીતે તેઓ છાત્રાલયમાં છુપાઈને અમીન સયાનીનો તે જાદુઈ અવાજ સાંભળતા હતા.