બેંગલુરુ : ભારતના ઐતિહાસિક ચંદ્રયાન-3 મિશનનું પ્રોપલ્શન મોડ્યુલ ફરી એકવાર ચર્ચામાં આવ્યું છે. જાણીતા ખગોળશાસ્ત્રી જોનાથન મેકડોવેલે સોશિયલ મીડિયા પર ખુલાસો કર્યો છે કે, જે મોડ્યુલ ૨૦૨૪માં પૃથ્વીની આસપાસ એક નિશ્ચિત ભ્રમણકક્ષામાં છોડી દેવામાં આવ્યું હતું, તેનો નવેમ્બર મહિનામાં ચંદ્ર સાથે ‘ગુરુત્વાકર્ષણનો સંઘર્ષ’ થયો હતો. આ ઘટનાને કારણે મોડ્યુલ હવે એક અત્યંત વિશાળ અને નવા માર્ગ પર ગતિ કરી રહ્યું છે.

ચંદ્રનો પ્રહાર અને ભ્રમણકક્ષામાં ફેરફાર

વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં આને ‘લુનર-ઓર્બિટ-ક્રોસિંગ’ કહેવામાં આવે છે. જ્યારે પ્રોપલ્શન મોડ્યુલ ચંદ્રના ગુરુત્વાકર્ષણ ક્ષેત્રની નજીકથી પસાર થયું, ત્યારે ચંદ્રના પ્રબળ ખેંચાણ (ગુરુત્વાકર્ષણ) એ તેને એક જોરદાર ‘કિક’ મારી હતી. આ કોઈ ભૌતિક અથડામણ નહોતી, પરંતુ ગુરુત્વાકર્ષણની અસર હતી. આ કિકને કારણે મોડ્યુલ જે અગાઉ ૩ લાખ કિમીની ઊંચાઈ સુધી જતું હતું, તે હવે પૃથ્વીથી અંદાજે ૯.૮૩ લાખ કિમી જેટલા દૂરના બિંદુ (એપોજી) સુધી પહોંચી ગયું છે. આ અંતર ચંદ્રના સરેરાશ અંતર (~૩.૮૪ લાખ કિમી) કરતા પણ ઘણું વધારે છે.

અસ્તવ્યસ્ત ભૌતિકશાસ્ત્ર અને ‘થ્રી બોડી પ્રોબ્લેમ’

ડો. મેકડોવેલે આ ભ્રમણકક્ષાને "અસ્તવ્યસ્ત" (Chaotic) ગણાવી છે. અવકાશ વિજ્ઞાનમાં જ્યારે કોઈ પદાર્થ પૃથ્વી અને ચંદ્ર બંનેના ગુરુત્વાકર્ષણ વચ્ચે ફસાય છે, ત્યારે તેની ગતિની આગાહી કરવી મુશ્કેલ બને છે. આ પરિસ્થિતિ પ્રખ્યાત સાયન્સ ફિક્શન અને નેટફ્લિક્સ શો '3 Body Problem' જેવી જ છે. ઇસરોના જણાવ્યા મુજબ, ૪ થી ૧૪ નવેમ્બર દરમિયાન મોડ્યુલ ચંદ્રના પ્રભાવ હેઠળ હતું અને આ દરમિયાન તે બે વાર ચંદ્રની ખૂબ નજીકથી પસાર થયું હતું, જેનાથી તેની ભ્રમણકક્ષા ૨૨ ડિગ્રી જેટલી નમી ગઈ હતી.

ચંદ્રયાન-3 કે એસ્ટરોઇડ?

રમુજી વાત એ છે કે, શરૂઆતમાં અવકાશ ટ્રેકિંગ સોફ્ટવેર દ્વારા આ પદાર્થને ‘CE1M9G2’ નામનો શંકાસ્પદ એસ્ટરોઇડ માનવામાં આવ્યો હતો. જોકે, કલાપ્રેમી ખગોળશાસ્ત્રીઓ અને બિલ ગ્રે જેવા નિષ્ણાતોના ડેટા વિશ્લેષણ બાદ પુષ્ટિ થઈ હતી કે આ બીજું કોઈ નહીં પણ આપણું ચંદ્રયાન-3 પ્રોપલ્શન મોડ્યુલ જ છે. ઇસરોની ટીમ હજુ પણ આ મોડ્યુલ પર નજર રાખી રહી છે અને આ ઘટનાથી મિશન પ્લાનિંગ અને અવકાશમાં પદાર્થોની ગતિશીલતા (Flight Dynamics) સમજવામાં અમૂલ્ય આંતરદૃષ્ટિ મળી છે.