નવી દિલ્હી, તા.૩૧: ભારતના શૈક્ષણિક જગતમાં એક એવો વર્ગ છે જે હંમેશા 'પરફેક્ટ' દેખાય છે. જેમના ગ્રેડ એ પ્લસ છે, જેમના હાથમાં નેશનલ એવોર્ડ્સ છે અને જેમના ફોટા શાળાઓના હોર્ડિંગ્સ પર ચમકે છે. પરંતુ, ૨૦ વર્ષનો કાઉન્સેલિંગ અનુભવ ધરાવતા આદર્શ ખંડેલવાલ જણાવે છે કે, આ તેજસ્વી બાળકો ભારતની સૌથી વધુ 'અદ્રશ્ય' પેઢી છે. સામાજિક રીતે નહીં, પણ ભાવનાત્મક રીતે. તેઓ સફળતાના એવા મિનારા પર બેઠા છે જ્યાં તેમને રડવાની કે નબળા પડવાની મંજૂરી પણ નથી.
સફળતા: પ્રેમ મેળવવાનું એકમાત્ર સાધન?
ભારતીય પરિવારોમાં એક ઊંડી સાંસ્કૃતિક માન્યતા ઘર કરી ગઈ છે કે 'સિદ્ધિ એ જ સ્નેહનું પ્રવેશદ્વાર છે'. બાળક જ્યારે ટોપ કરે ત્યારે જ તેને પ્રશંસા અને પ્રેમ મળે છે. પરિણામે, બાળક ધીમે-ધીમે 'સિદ્ધિ મેળવનાર પ્રતીક' બની જાય છે. તે ગભરાય છે કે જો તે ક્યારેક નિષ્ફળ જશે, તો પરિવારનો ગર્વ તૂટી જશે અને કદાચ તેને મળતો પ્રેમ પણ ઓછો થઈ જશે. આ ડર તેને પોતાની ભાવનાઓ છુપાવવા મજબૂર કરે છે.
વિદેશની ધરતી પર તૂટતું 'ભાવનાત્મક સ્થાપત્ય'
જ્યારે આ હાઈ-અચીવર્સ અમેરિકા, બ્રિટન કે કેનેડાની ટોચની યુનિવર્સિટીઓમાં જાય છે, ત્યારે તેમનો અસલી સંઘર્ષ શરૂ થાય છે. ત્યાં ગ્રેડ કરતાં 'ઓળખ' (Identity) વધુ મહત્વની છે. જે ટોપર ક્યારેય પોતાની જાત પર શંકા નહોતો કરતો, તે અચાનક ભીડમાં સરેરાશ લાગવા માંડે છે. નિષ્ફળતાનો સામનો કરવાની જેમને આદત નથી, તેઓ નાની અમથી ભૂલથી પણ ભાંગી પડે છે. લેખકના મતે, તેમણે ભારતમાં પરીક્ષાની ચિંતા કરતા વિદેશમાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓના 'ઈમોશનલ બ્રેકડાઉન' વધુ જોયા છે.
ઓળખનું સંકટ: "હું કોણ છું?"
આ પ્રક્રિયામાં સૌથી હૃદયદ્રાવક ક્ષણ ત્યારે આવે છે જ્યારે કોઈ વિદ્યાર્થી કબૂલે છે કે: "જ્યારે હું સિદ્ધિ મેળવવાનું બંધ કરું છું, ત્યારે મને ખબર નથી હોતી કે હું કોણ છું." તેઓ માત્ર એક રિઝલ્ટ કાર્ડ બનીને રહી ગયા હોય છે. તેમને અહેસાસ થાય છે કે તેમણે બીજાને પ્રભાવિત કરવામાં પોતાની જાતને જ ગુમાવી દીધી છે.
પરિવર્તનની જરૂર છે...
ભારતને તેની મહત્વાકાંક્ષા ઘટાડવાની જરૂર નથી, કારણ કે તેનાથી જ દેશની વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠા બની છે. પરંતુ, આ મહત્વાકાંક્ષાની યાત્રામાં 'માનવતા' ઉમેરવી પડશે. બાળકોને એવા પુખ્ત વયના લોકોની જરૂર છે જે તેમની નબળાઈને સ્વીકારી શકે. તેમને એ પરવાનગી મળવી જોઈએ કે 'અપવાદરૂપ' (Exceptional) બનતા પહેલા તેઓ એક સામાન્ય 'માનવ' બની શકે.
આપણા તેજસ્વી બાળકોને કોચિંગ કે વ્યૂહરચનાની જરૂર નથી, તેમને જરૂર છે થોડી 'ઓછી એકલતા'ની. અને આ પરિવર્તન તેમને બદલવાથી નહીં, પણ આપણે તેમને જે રીતે જોઈએ છીએ તે દૃષ્ટિકોણ બદલવાથી આવશે.