નવી દિલ્હી: આજે ૧૨ જાન્યુઆરી એટલે કે સ્વામી વિવેકાનંદની જન્મજયંતિ. આ દિવસે માત્ર તેમને યાદ કરવા પૂરતા નથી, પરંતુ તે સ્થળોનો અનુભવ કરવો પણ એટલો જ જરૂરી છે જ્યાં નરેન્દ્રનાથ દત્તમાંથી ‘સ્વામી વિવેકાનંદ’ બનવાની પ્રક્રિયા આકાર પામી હતી. જો તમે વિવેકાનંદના આત્માને મળવા માંગતા હોવ, તો ભારતના આ ૫ સ્થાનોની મુલાકાત લેવી એ પોતાની જાત સાથેના સંવાદ સમાન છે.
૧. કોલકાતા: વિચારોની પ્રયોગશાળા
કોલકાતાની શિમલા સ્ટ્રીટ પર આવેલું તેમનું પૂર્વજોનું ઘર આજે એક પ્રેરણાપીઠ છે. અહીં નરેન્દ્રએ સંગીત, દર્શનશાસ્ત્ર અને વિજ્ઞાનનો અભ્યાસ કર્યો હતો. દક્ષિણેશ્વર કાલી મંદિરમાં જ્યારે તેમણે રામકૃષ્ણ પરમહંસને પૂછ્યું કે, "શું તમે ઈશ્વરને જોયા છે?" અને તેમને મળેલા નિર્ભય જવાબ ‘હા’ એ તેમના જીવનની દિશા બદલી નાખી હતી.
૨. કાશી (વારાણસી): ભારતનો આત્મા
વિવેકાનંદ માટે કાશી માત્ર ધાર્મિક શહેર નહોતું, પણ ભારતને સમજવાની બારી હતી. અહીં જ તેમનો શિકાગો જવાનો સંકલ્પ દ્રઢ થયો હતો. કાશીના દુર્ગાકુંડ પાસે વાંદરાઓએ તેમનો પીછો કર્યો ત્યારે તેમણે શીખવેલો પાઠ - "ભાગો નહીં, સામનો કરો" - આજે પણ જીવનની મુશ્કેલીઓ સામે લડવા માટે લાખો યુવાનોને પ્રેરણા આપે છે.
૩. અલ્મોડા: આધ્યાત્મિક શાંતિનું કેન્દ્ર
હિમાલયની ગોદમાં વસેલા અલ્મોડા સાથે સ્વામીજીનું ઊંડું જોડાણ હતું. ૧૮૯૦ થી ૧૮૯૮ દરમિયાન તેમણે અહીં અનેક મુલાકાતો લીધી હતી. પ્રકૃતિ અને આધ્યાત્મિકતાનો જે સંગમ અલ્મોડામાં જોવા મળે છે, તેણે સ્વામીજીના ધ્યાન અને સર્જનાત્મકતાને નવી ઊંચાઈ આપી હતી. કાશ્મીરને તેઓ પૃથ્વી પરનું સ્વર્ગ માનતા હતા.
૪. બેલુર મઠ: સર્વધર્મ સમભાવનું સ્થાપત્ય
હુગલી નદીના કિનારે આવેલો બેલુર મઠ વિવેકાનંદના વિચારોનું ભૌતિક સ્વરૂપ છે. આ મઠના મંદિરમાં હિન્દુ, બૌદ્ધ, ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામિક સ્થાપત્ય કલાનું મિશ્રણ છે, જે તેમના ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’ના સંદેશને મૌન રહીને પણ ગુંજતો રાખે છે. અહીં જ તેમણે પોતાના અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા.
૫. કન્યાકુમારી: ધ્યાન અને સંકલ્પની ભૂમિ
(સંદર્ભ મુજબ) ભારતની અંતિમ શિલા પર બેસીને સ્વામીજીએ ત્રણ દિવસ સુધી ધ્યાન કર્યું હતું. આ એ સ્થળ છે જ્યાં તેમને ભારતની ગરીબી દૂર કરવા અને સેવા દ્વારા ઈશ્વર પ્રાપ્તિનો માર્ગ મળ્યો હતો. ‘દરિદ્ર નારાયણ’ની સેવા જ સાચી પૂજા છે, તે વિચાર અહીંથી જ પ્રબળ બન્યો હતો.
આ જન્મજયંતિએ ચાલો આપણે માત્ર તેમના ફોટાને પુષ્પાંજલિ ન આપીએ, પરંતુ તેમના પગલાં જ્યાં પડ્યા હતા તે પવિત્ર ભૂમિના વિચારોને આપણા જીવનમાં ઉતારીએ.