તેહરાન: ઈરાનમાં છેલ્લા બે અઠવાડિયાથી ચાલી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શનોએ હવે રૌદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. ૧૯૭૯ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિના ૪૬ વર્ષ બાદ પહેલીવાર સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લા અલી ખામેનીનું શાસન આટલા મોટા જોખમમાં જણાઈ રહ્યું છે. પ્રદર્શનકારીઓ અને સુરક્ષા દળો વચ્ચેની હિંસક અથડામણમાં મૃત્યુઆંક સેંકડોમાં પહોંચી ગયો છે, જેના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતા અને ઉત્તેજના બંને વધી છે.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનના શાસકોને કડક શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે જો પ્રદર્શનકારીઓ પર ગોળીબાર કરવામાં આવશે, તો અમેરિકા પણ 'શૂટિંગ' શરૂ કરી શકે છે. વેનેઝુએલાના રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરોની ધરપકડ બાદ ટ્રમ્પનું આ વલણ સૂચવે છે કે અમેરિકા હવે ઈરાનમાં 'રિજીમ ચેન્જ' (શાસન પરિવર્તન) માટે ગંભીર છે. ઈરાની પ્રશાસને ઈન્ટરનેટ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદી દીધો છે, છતાં રસ્તાઓ પર "આ લોહીનું વર્ષ છે, સૈયદ અલી (ખામેની) ઉખડી જશે" જેવા નારા ગુંજી રહ્યા છે.
ભવિષ્ય નક્કી કરનારા ૭ નિર્ણાયક પરિબળો:
૧. આર્થિક પતન: ઈરાની ચલણ 'રિયાલ'ના મૂલ્યમાં ૪૦% થી વધુનો ઘટાડો અને ૪૨% થી વધુ મોંઘવારી એ વિરોધનું મુખ્ય મૂળ છે.
૨. ઇઝરાયેલ સાથેનો સંઘર્ષ: જૂન ૨૦૨૫ માં ઇઝરાયેલ દ્વારા ઈરાનના પરમાણુ મથકો પર કરાયેલા હુમલાએ ઈરાનની સૈન્ય તાકાત અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાની નબળાઈ છતી કરી દીધી છે.
૩. અમેરિકી હસ્તક્ષેપ: ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા ઈરાની વિરોધીઓને ખુલ્લું સમર્થન અને લશ્કરી કાર્યવાહીની ધમકી શાસન માટે મોટો પડકાર છે.
૪. પ્રોક્સી સંગઠનોની નબળાઈ: હમાસ અને હિઝબુલ જેવા ઈરાન સમર્થિત સંગઠનો નબળા પડતા ઈરાનનું પ્રાદેશિક પ્રભુત્વ ઘટ્યું છે.
૫. સીમાચિહ્નરૂપ વિરોધ: અગાઉના પ્રદર્શનોથી વિપરીત, આ વખતે બજારના વેપારીઓ અને શાસન પ્રત્યે વફાદાર ગણાતા વિસ્તારો પણ વિરોધમાં જોડાયા છે.
૬. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના પ્રતિબંધો: ૨૦૨૫ માં ફરીથી લાદવામાં આવેલા સંયુક્ત રાષ્ટ્રના કડક પ્રતિબંધોએ ઈરાનની કમર તોડી નાખી છે.
૭. નેતૃત્વનો અભાવ અને દમન: સરકાર પ્રદર્શનકારીઓને 'આતંકવાદી' ગણાવી રહી છે, જ્યારે વિરોધ પક્ષો શાંતિપૂર્ણ સંક્રમણ અને લોકમતની માંગ કરી રહ્યા છે.
ઈરાનની આ અસ્થિરતા માત્ર મધ્ય-પૂર્વ જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના તેલ બજાર અને રાજકીય સમીકરણોને બદલી નાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જો ખામેની સરકાર આ વિરોધને ડામવામાં નિષ્ફળ રહેશે, તો ૨૦૨૬ નું વર્ષ ઈરાનના ઈતિહાસમાં એક નવા યુગની શરૂઆત બની શકે છે.