મુંબઈ: ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ દેશના કરોડો બેંકિંગ ગ્રાહકોને મોટી ભેટ આપતા 'રિઝર્વ બેંક સંકલિત લોકપાલ યોજના ૨૦૨૬' (RB-IOS) ની જાહેરાત કરી છે. ૧ જુલાઈ, ૨૦૨૬ થી અમલમાં આવનારી આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓ સામેની ફરિયાદોનો વીજળીક વેગે અને ગ્રાહકોને કોઈ પણ ખર્ચ વગર ઉકેલ લાવવાનો છે. હવે ગ્રાહકોએ પોતાની ન્યાયી માંગણીઓ માટે બેંકોના ધક્કા ખાવા પડશે નહીં. આ નવી વ્યવસ્થા હેઠળ RBI એક એવું માળખું તૈયાર કરી રહ્યું છે જ્યાં કાયદાકીય ગૂંચવણોને બાજુ પર રાખીને ગ્રાહકની પીડાને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે અને પુરાવાના કડક નિયમોને બદલે તાર્કિક ન્યાય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે.

આ યોજનાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં વિવાદની રકમની કોઈ ઉચ્ચ મર્યાદા રાખવામાં આવી નથી. એટલે કે, ગ્રાહક ગમે તેટલી મોટી રકમના ફ્રોડ કે વિવાદ માટે લોકપાલનો સંપર્ક કરી શકશે. RBI લોકપાલને એવો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે કે જો બેંકની ભૂલ સાબિત થાય, તો તેઓ ફરિયાદીને થયેલા નુકસાન બદલ ₹૩૦ લાખ સુધીનું વળતર અપાવી શકે છે. આ ઉપરાંત, જો બેંકના નબળા વહીવટને કારણે ગ્રાહકનો સમય બગડ્યો હોય અથવા તેને માનસિક તણાવ સહન કરવો પડ્યો હોય, તો લોકપાલ ₹૩ લાખ સુધીનું વધારાનું વળતર ચૂકવવાનો પણ આદેશ આપી શકશે. આ જોગવાઈ બેંકોને તેમની ગ્રાહક સેવા સુધારવા માટે મજબૂર કરશે.

નવી વ્યવસ્થાને વધુ પારદર્શક બનાવવા માટે RBI દ્વારા 'કેન્દ્રીયકૃત રસીદ અને પ્રક્રિયા કેન્દ્ર' (CRPC) ની સ્થાપના કરવામાં આવશે. ગ્રાહકો હવે ઘરે બેઠા ઓનલાઇન પોર્ટલ દ્વારા પોતાની ફરિયાદ નોંધાવી શકશે. RBI તેના અનુભવી અધિકારીઓની ત્રણ વર્ષ માટે લોકપાલ અને નાયબ લોકપાલ તરીકે નિમણૂક કરશે, જેઓ બેંકિંગ કાયદાઓ અને ગ્રાહક હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને તટસ્થ નિર્ણય લેશે. આ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે 'સમરી નેચર' (ટૂંકી અને ઝડપી) હશે, જેથી વર્ષો સુધી ચાલતા કોર્ટ કેસોને બદલે ગણતરીના દિવસોમાં ગ્રાહકોને ન્યાય મળી રહે. આનાથી ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં થતી છેતરપિંડીના કિસ્સામાં ગ્રાહકોનો આત્મવિશ્વાસ વધશે.

નિષ્ણાતોના મતે, ૨૦૨૬ ની આ સુધારેલી યોજના ભારતીય બેંકિંગ ઈતિહાસમાં એક માઈલસ્ટોન સાબિત થશે. અગાઉ લોકપાલ પાસે મર્યાદિત સત્તાઓ હતી, પરંતુ હવે તેને વધુ ધારદાર બનાવવામાં આવી છે. ૧ જુલાઈથી આ નિયમો લાગુ થયા બાદ બેંકોએ પોતાની આંતરિક ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીને પણ વધુ સજ્જ કરવી પડશે, કારણ કે લોકપાલના આકરા દંડથી બચવા માટે તેમણે ગ્રાહકોના પ્રશ્નોનું સ્થાનિક સ્તરે જ નિરાકરણ લાવવું પડશે. જો તમે પણ બેંકના વલણથી પરેશાન છો, તો RBI ની આ નવી યોજના તમારા માટે ન્યાયનું નવું દ્વાર ખોલશે.