નવી દિલ્હી: ભારતનો ત્રિરંગો જ્યારે આકાશમાં લહેરાય છે ત્યારે તેની સાથે ગુંજતું 'જન ગણ મન' માત્ર એક ગીત નથી, પણ ૧૪૦ કરોડ ભારતીયોની આસ્થા અને એકતાનું પ્રતીક છે. ૨૭ ડિસેમ્બર, ૧૯૧૧ના રોજ પ્રથમ વખત કોલકાતાના કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં ગવાયેલું આ ગીત આજે ૧૧૫ વર્ષ પૂર્ણ કરી ચૂક્યું છે. નોબેલ વિજેતા રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે જ્યારે આ પંક્તિઓ લખી હતી, ત્યારે કદાચ તેમણે પણ કલ્પના નહીં કરી હોય કે આ શબ્દો ભારતની ઓળખ બની જશે. ૨૪ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ના રોજ તેને સત્તાવાર રીતે રાષ્ટ્રગીતનો દરજ્જો મળ્યો હતો. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ ગીત ગાવા માટે ૫૨ સેકન્ડનો જ સમય કેમ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો છે? તેની પાછળ લય, ગૌરવ અને શિસ્તનું એક ખાસ વિજ્ઞાન કામ કરે છે.

ભારત સરકારના ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા પ્રોટોકોલ મુજબ, રાષ્ટ્રગીતને પૂર્ણ સન્માન સાથે ૪૯ થી ૫૨ સેકન્ડની વચ્ચે ગાવું અનિવાર્ય છે. આ સમયમર્યાદા ગીતના શબ્દોના ઉચ્ચારણ અને સંગીતની ગતિ (Tempo) ને આધારે નક્કી કરવામાં આવી છે જેથી તેની ગંભીરતા જળવાઈ રહે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, ખાસ પ્રસંગોએ જ્યારે સમયનો અભાવ હોય ત્યારે તેનું 'શોર્ટ વર્ઝન' એટલે કે ટૂંકું સંસ્કરણ વગાડવામાં આવે છે, જેમાં માત્ર પ્રથમ અને અંતિમ પંક્તિઓ જ હોય છે અને તે માત્ર ૨૦ સેકન્ડમાં પૂર્ણ થાય છે. નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝે આ આખા ગીતને આઝાદ હિંદ ફોજ માટે "જય હે" શીર્ષક સાથે સૈનિકોના મનોબળ વધારવા માટે અપનાવ્યું હતું.

બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે મૂળ ગીતમાં પાંચ શ્લોક હતા, પરંતુ આપણે માત્ર પ્રથમ શ્લોકને જ રાષ્ટ્રગીત તરીકે સ્વીકાર્યો છે. ટાગોરે પોતે ૧૯૧૯માં આ ગીતનું અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કર્યું હતું અને તેને "ધ મોર્નિંગ સોંગ ઓફ ઈન્ડિયા" નામ આપ્યું હતું. પંડિત નેહરુની વિનંતી પર બ્રિટિશ સંગીતકાર હર્બર્ટ મુરિલે તેને ઓર્કેસ્ટ્રા ધૂન પર સેટ કર્યું હતું, જે આજે આપણે વિવિધ સરકારી કાર્યક્રમો અને લશ્કરી પરેડમાં સાંભળીએ છીએ. રવીન્દ્રનાથ ટાગોર વિશ્વના એકમાત્ર એવા કવિ છે જેમણે બે દેશોના રાષ્ટ્રગીત લખ્યા છે - ભારત માટે 'જન ગણ મન' અને બાંગ્લાદેશ માટે 'અમર સોનાર બાંગ્લા'. આ તથ્ય ભારતીય સાહિત્યની ભવ્યતા દર્શાવે છે.

રાષ્ટ્રગીત પ્રત્યે આદર એ દરેક નાગરિકની બંધારણીય ફરજ છે. રાષ્ટ્રીય સન્માન અપમાન નિવારણ અધિનિયમ, ૧૯૭૧ મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ ઇરાદાપૂર્વક રાષ્ટ્રગીતના ગાનમાં અડચણ ઉભી કરે અથવા તેનું અપમાન કરે, તો તેને ૩ વર્ષ સુધીની જેલની સજા થઈ શકે છે. પરંપરા મુજબ જ્યારે પણ રાષ્ટ્રગીત ગવાય ત્યારે સાવધાનની મુદ્રામાં સ્થિર ઊભા રહેવું જોઈએ. આજે પણ તેલંગાણાના જમ્મીકુંટા અને હરિયાણાના ભાણકપુર જેવા ગામોમાં આખું ગામ દરરોજ સવારે એકસાથે રાષ્ટ્રગીત ગાઈને પોતાના દિવસની શરૂઆત કરે છે. ૨૦૨૬ના પ્રજાસત્તાક દિને જ્યારે ફરી આ ગીત ગુંજશે, ત્યારે તેની પાછળનો આ ભવ્ય ઇતિહાસ દરેક ભારતીયના મસ્તકને ગર્વથી ઊંચું કરી દેશે.