નવી દિલ્હી: ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં સુપ્રીમ કોર્ટને બંધારણના રક્ષક તરીકે જોવામાં આવે છે. પરંતુ ૨૦૨૬ના પ્રારંભે માત્ર બે દિવસના અંતરે આપવામાં આવેલા બે ચુકાદાઓએ કાયદાના નિષ્ણાતોમાં ચિંતા જગાવી છે. પ્રશ્ન એ ઊભો થયો છે કે શું ભારતમાં જામીન મળવા પાછળ ‘કાયદાકીય સિદ્ધાંત’ કામ કરે છે કે પછી તે કેસ કઈ ‘બેન્ચ’ સાંભળે છે તેના પર આધારિત છે?
બે દિવસ, બે અલગ બંધારણીય સત્યો
૫ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી રમખાણોના કાવતરાના કેસમાં ઉમર ખાલિદ અને શર્જિલ ઈમામની જામીન અરજી ફગાવી દીધી હતી. કોર્ટે તર્ક આપ્યો કે જ્યારે કેસ UAPA (આતંકવાદ વિરોધી કાયદો) હેઠળ હોય અને રાજ્યની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો હોય, ત્યારે માત્ર લાંબો સમય જેલમાં રહેવું એ જામીન માટેનો ‘ટ્રમ્પ કાર્ડ’ બની શકે નહીં. અહીં કોર્ટે વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા (કલમ ૨૧) કરતા કાયદાની કઠોરતાને વધુ મહત્વ આપ્યું.
જોકે, તેના બીજા જ દિવસે એટલે કે ૬ જાન્યુઆરીએ, PMLA (મની લોન્ડરિંગ) ના કેસમાં અરવિંદ ધામને જામીન આપતી વખતે કોર્ટે તદ્દન વિપરીત વલણ અપનાવ્યું. કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું કે, "ગુનાની ગંભીરતા ગમે તે હોય, ઝડપી ટ્રાયલનો અધિકાર ક્ષીણ થતો નથી. ટ્રાયલ વગર લાંબો સમય જેલમાં રાખવો એ અટકાયતને સજામાં ફેરવવા સમાન છે."
બંધારણીય અસમંજસ અને ‘બેન્ચ’ની અસર
આ બે ચુકાદાઓએ એક મૂળભૂત વિરોધાભાસ ઉભો કર્યો છે. જો કલમ ૨૧ હેઠળ ઝડપી ટ્રાયલનો અધિકાર સર્વોપરી છે, તો તે આર્થિક ગુનામાં લાગુ પડે છે અને આક્ષેપિત રાજકીય ગુનામાં કેમ નહીં? કાયદાના નિષ્ણાતો માને છે કે જ્યારે પરિણામો સ્થાયી સિદ્ધાંતને બદલે બેન્ચની રચના પર આધારિત દેખાય છે, ત્યારે ન્યાયિક વિશ્વસનીયતા જોખમમાં મૂકાય છે.
નીચલી અદાલતોમાં દ્વિધા
સર્વોચ્ચ અદાલતની આ અસંગતતાની સીધી અસર નીચલી અદાલતો પર પડે છે. જ્યારે ઉપરથી સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન મળતું નથી, ત્યારે ટ્રાયલ કોર્ટના ન્યાયાધીશો ઘણીવાર જામીન આપવાનું ટાળે છે, જેને ‘ઇનકારની સંસ્કૃતિ’ (Culture of Denial) કહેવામાં આવે છે. આનાથી ‘જામીન એ નિયમ છે અને જેલ એ અપવાદ’ એવા જૂના ન્યાયિક સૂત્રનો અંત આવી રહ્યો હોય તેવું જણાય છે.
સંસ્થાકીય વિશ્વસનીયતાનો પ્રશ્ન
જેમ વકીલો પૂર્વવર્તી ચુકાદાઓને બદલે બેન્ચના ન્યાયાધીશોની માનસિકતા વાંચીને કેસ લડવાની રણનીતિ ઘડવા લાગે, ત્યારે તે કાયદાના શાસન માટે જોખમી સંકેત છે. ૨૦૨૬માં ભારતીય ન્યાયતંત્ર સામેનો સૌથી મોટો પડકાર પોતાના જ અવાજમાં ‘સુસંગતતા’ (Consistency) લાવવાનો છે.