કાનપૂર/ દિલ્‍હી તા.૨૩: રાજ્‍યના બુલિયન બજારો, જે પહેલા આખો દિવસ સાધનોના ઝણઝણાટથી ગુંજી ઉઠતા હતા, હવે ખાલી છે. કાનપુરના ચોકમાં રહેતા ૫૨ વર્ષીય ઝવેરી શંકર મંડલ એક દુકાનની બહાર શાંતિથી બેસે છે, પોતાના સાધનો તરફ જોઈ રહ્યા છે. છેલ્‍લા ૧૫ દિવસથી તેમના હાથમાં ન તો સોનું છે, ન તો ચાંદી, ન તો કોઈ ઓર્ડર. તેમની આંખોમાં એક જ પ્રશ્ન છેઃ તે રસોડાના ચૂલાને કેવી રીતે સળગાવશે?

આ પરિસ્‍થિતિ ફક્‍ત કાનપુર પૂરતી મર્યાદિત નથી. રાજ્‍યભરમાં શંકર મંડલ જેવા ઘણા કારીગરો છે, જેઓ આજીવિકાના સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે. લખનૌના ચોક સરાફાના ૨૮ વર્ષીય અજય વિશ્વકર્મા, જે બાળપણથી જ પોતાના પિતા સાથે ઘરેણાં કોતરણી કરી રહ્યા છે, તે હવે મોબાઇલ રિપેર શોપ શોધી રહ્યા છે. તે કહે છે, સોનું એટલું મોંઘુ થઈ ગયું છે કે ગ્રાહકો ઘરેણાં બનાવવાથી ડરે છે. જ્‍યારે અમને કોઈ કામ નહીં મળે ત્‍યારે આપણે આપણી કુશળતાથી કેવી રીતે ટકીશું?'

સોના અને ચાંદીના રેકોર્ડ ભાવોએ ઘરેણાં બનાવવાના કુશળ હાથો પાસેથી નોકરીઓ છીનવી લીધી છે. કાનપુર, આગ્રા, પ્રયાગરાજ, વારાણસી અને લખનૌ સહિત ઉત્તર પ્રદેશના બુલિયન બજારોમાં લગભગ ૭૫% કારીગરો આર્થિક સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે. ઓલ ઈન્‍ડિયા જ્‍વેલર્સ એસોસિએશનના પ્રમુખ મનીષ ગુપ્તાના મતે, લગ્નની મોસમ દરમિયાન આ પહેલી વાર બન્‍યું છે કે સામાન્‍ય રીતે ૧૮-૨૦ કલાક કામ કરતા કારીગરો બેકાર હોય.

દરેક શહેરમાં એક જ પ્રશ્નઃ આગળ શું? રાજ્‍યભરમાં ઘરેણાં બનાવવાનું કામ ૭૫% ઘટી જતાં, કારીગરો સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે. લખનૌના મનીષ વર્મા, પ્રયાગરાજના સૌરભ અરોરા, આગ્રાના શરદ અગ્રવાલ, મથુરાના અમિત જૈન અને વારાણસીના શશાંક અગ્રવાલ કહે છે કે જો સરકાર કારીગરો માટે કોઈ રાહત પેકેજ કે સામાજિક સુરક્ષા નહીં આપે તો પરિસ્‍થિતિ વધુ ખરાબ થશે.

ગાઝિયાબાદના ૬૦% જ્‍વેલરી કારીગરો બેરોજગાર છે. વેપારીઓએ તેમના મથકોમાં કારીગરોની સંખ્‍યા ઘટાડી દીધી છે, કેટલાકે તો તેમને સંપૂર્ણપણે નોકરીમાંથી કાઢી પણ દીધા છે. આ કારીગરો ઓર્ડર મળતાં જ ઘરેણાંનું કોન્‍ટ્રાક્‍ટ આપી રહ્યા છે. ગાઝિયાબાદ સરાફા એસોસિએશનના આશ્રયદાતા રાજાકિશોર ગુપ્તા કહે છે કે ગાઝિયાબાદમાં ઘરેણાંની માંગમાં ઘટાડો થયો છે.

ગુરુગ્રામમાં લગભગ ૫૫% કારીગરોએ તેમની નોકરી ગુમાવી છે. જિલ્‍લામાં ૪૦૦ થી વધુ ઘરેણાંની દુકાનોમાં ૧,૦૦૦ થી વધુ કારીગરો કામ કરતા હતા. હાલમાં, આ કારીગરોમાંથી અડધાથી પણ ઓછા કામ કરી રહ્યા છે. જ્‍વેલર્સ એસોસિએશનના પ્રમુખ અજય ગોયલે જણાવ્‍યું હતું કે ઘરેણાં રિપેર કરવા માટે પૂરતા કારીગરો બાકી છે.

ફરિદાબાદમાં કામના અભાવે, જ્‍વેલરી ઉત્‍પાદકોએ તેમના કારીગરોને રજા પર મોકલી દીધા છે. લગભગ ૭૦% કારીગરો બેરોજગાર થઈ ગયા છે. બલ્‍લભગઢમાં ચાંદીના દાગીનાના જથ્‍થાબંધ વેપારી મુકેશ વર્માએ જણાવ્‍યું હતું કે તેમને હજુ પણ સોનાના દાગીનાના કેટલાક ઓર્ડર મળી રહ્યા છે, પરંતુ ચાંદીનું કામ ઠપ્‍પ થઈ ગયું છે. હાલમાં, ફક્‍ત ૩૦ ટકા કારીગરો પાસે કામ છે. લોકો ઇંગોટ્‍સ અને શુદ્ધ ચાંદીના સિક્કાની માંગ કરે છે.

ગૌતમ બુદ્ધ નગરમાં ૬૫ ટકા કારીગરો બેરોજગાર થઈ ગયા છે. નાના ઝવેરીઓ રોજગારના સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે. નોઇડા જ્‍વેલર્સ વેલ્‍ફેર એસોસિએશનના જનરલ સેક્રેટરી એસકે જૈને જણાવ્‍યું હતું કે ઓર્ડર મળ્‍યા પછી કારીગરો ઘરેણાં તૈયાર કરે છે. જિલ્‍લામાં ૧,૦૦૦ થી વધુ ઝવેરીઓ છે. તે બધા માટે કામ ઘટી ગયું છે. ઝવેરી એકે ગોયલે જણાવ્‍યું હતું કે અડધાથી વધુ કારીગરો બેરોજગાર છે.

દિલ્‍હીમાં ઘરેણાંનું વેચાણ ૬૦થી ૭૦ ટકા ઘટ્‍યું છે. દરિબા, પીતમપુરા, ગાંધીનગર, ત્રિનગર, કરોલ બાગ અને સુભાષ નગરમાં કારીગરો પ્રભાવિત થયા છે. કરોલ બાગમાં નરેન્‍દ્ર કુમારે અહેવાલ આપ્‍યો કે ઓર્ડરની સંખ્‍યામાં ઘટાડો થયો છે. કુચા મહાજાનીના બુલિયન વેપારી અને એસોસિએશનના અધ્‍યક્ષ યોગેશ સિઘલ કહે છે કે સોના અને ચાંદીની ભૌતિક ખરીદી ઘટી રહી છે.

કારીગરોની ચિતા એ છે કે જો તેમને લાંબા સમય સુધી કામ ન મળે, તો પેઢી દર પેઢી ચાલતી આવતી આ કુશળતા ખોવાઈ શકે છે. સંજય મંડલ, બજરંગ સોની અને પ્રેમચંદ વર્મા સમજાવે છે કે ઘણા યુવાન કારીગરો હવે બીજું કામ શોધી રહ્યા છે. જો લાંબા સમય સુધી કોઈ કામ ન હોય, તો કૌશલ્‍યને જીવંત રાખવું મુશ્‍કેલ બની જાય છે. અમારી પાસે પરિવારો અને બાળકો પણ છે; અમારે તેમને ખવડાવવા માટે કંઈક કરવું પડે છે. ભાડું, બાળકોની ફી અને દૈનિક ખર્ચ ચૂકવવા માટે અમને લોન લેવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે.

લગ્નોમાં ફુગાવાને કારણે મજબૂરી થઈ છે, શોખ નહીં. જ્‍યાં એક સમયે ચારથી પાંચ ગ્રામ વજનની બુટ્ટીઓ સામાન્‍ય હતી, ત્‍યાં હવે એકથી દોઢ ગ્રામ વજનના હળવા દાગીના એકમાત્ર વિકલ્‍પ બની ગયા છે.

પ્રથમ વખત, આપણે એવી પરિસ્‍થિતિમાં છીએ જ્‍યાં ન તો ખરીદનાર છે કે ન તો વેચનાર. સોશિયલ મીડિયા પર એવા દાવાઓ ફરતા થઈ રહ્યા છે કે સોનાના ભાવ પ્રતિ દસ ગ્રામ ૩,૦૦,૦૦૦ રૂપિયા અને ચાંદીના ભાવ પ્રતિ કિલોગ્રામ ૫,૦૦,૦૦૦ રૂપિયા સુધી વધી રહ્યા છે. શેરબજારમાં પણ એક વિચિત્ર અસ્‍વસ્‍થતાનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે. જે લોકો પૈસા કમાવવા માંગતા હતા તેઓ પૈસા કમાઈ ચૂક્‍યા છે, અને હવે છૂટક વેપારીઓ મુશ્‍કેલીમાં મુકાઈ ગયા છે.