નવી દિલ્‍હી, તા.૨૭: યુનિવર્સિટી ગ્રાન્‍ટ્‍સ કમિશનના ઉચ્‍ચ શિક્ષણ સંસ્‍થાઓમાં સમાનતાને પ્રોત્‍સાહન આપવાના નિયમો, ૨૦૨૬ ને લગતો વિવાદ હવે ફક્‍ત કોલેજ અને યુનિવર્સિટી કેમ્‍પસ પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો. વિદ્યાર્થીઓ અને ફેકલ્‍ટીના વિરોધ બાદ, આ મુદ્દો હવે વહીવટીતંત્ર અને રાજકીય પરિદૃશ્‍યમાં ચર્ચાનો વિષય બની ગયો છે. ઉચ્‍ચ જાતિના વિદ્યાર્થીઓએ આજે, ૨૭ જાન્‍યુઆરીએ યુનિવર્સિટી ગ્રાન્‍ટ્‍સ કમિશનના મુખ્‍યાલયની બહાર વિરોધ પ્રદર્શનની જાહેરાત કરી છે. દરમિયાન, શહેરના મેજિસ્‍ટ્રેટ અને શાસક પક્ષના એક યુવા નેતાના તાજેતરના રાજીનામાથી સરકાર પર દબાણ વધુ વધ્‍યું છે.

UGC એ આ વર્ષે ઉચ્‍ચ શિક્ષણ નિયમો ૨૦૨૬ માં સમાનતા લાગુ કરી. આ નિયમોનો ઉલ્લેખિત હેતુ યુનિવર્સિટીઓ અને કોલેજોમાં ભેદભાવ અટકાવવાનો અને તમામ વિદ્યાર્થીઓ અને સ્‍ટાફને સમાન તકો પૂરી પાડવાનો છે.

આ નિયમો હેઠળ, દરેક ઉચ્‍ચ શિક્ષણ સંસ્‍થાને સમાન તક કેન્‍દ્ર સ્‍થાપિત કરવાની જરૂર પડશે. ભેદભાવની ફરિયાદોને ઉકેલવા માટે ખાસ સમિતિઓની રચના કરવામાં આવશે અને ૨૪ કલાકની હેલ્‍પલાઇન સેવા પણ સ્‍થાપિત કરવામાં આવશે. વધુમાં, ફરિયાદો પર નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં કાર્યવાહી કરવી આવશ્‍યક છે, અને જો કોઈ સંસ્‍થા પાલન કરવામાં નિષ્‍ફળ જાય, તો શ્‍ઞ્‍ઘ્‍ કાર્યવાહી કરી શકે છે અથવા દંડ લાદી શકે છે.

વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોએ આ નિયમોનો વિરોધ સૌપ્રથમ કર્યો હતો. તેઓ કહે છે કે નિયમો ખૂબ જ અસ્‍પષ્ટ અને વધુ પડતા વ્‍યાપક છે. ટીકાકારો માને છે કે નિયમોના ઘણા પાસાઓ અસ્‍પષ્ટ છે. સંસ્‍થાકીય સમિતિઓને વધુ પડતી સત્તાઓ આપવામાં આવી છે. પરિણામે, ખોટા આરોપો સામે કોઈ મજબૂત રક્ષણ નથી. નિયમોનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે અથવા કોલેજોમાં અસમાન રીતે લાગુ કરી શકાય છે, જેના કારણે ઘણા રાજ્‍યોમાં વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો વિરોધ પ્રદર્શનો કરી શકે છે.

યુનિવર્સિટી ગ્રાન્‍ટ્‍સ કમિશન દ્વારા લાગુ કરાયેલ ઉચ્‍ચ શૈક્ષણિક સંસ્‍થાઓમાં સમાનતાને પ્રોત્‍સાહન આપવા માટેના નિયમો, ૨૦૨૬ ની આસપાસનો વિવાદ વધુ ઊંડો બનતો જાય છે. આ મુદ્દો ઉત્તર પ્રદેશ અને અન્‍ય ઘણા રાજ્‍યોમાં ગુંજતો રહ્યો છે. ઉચ્‍ચ જાતિ સમુદાયે આ નિયમન સામે વિરોધ શરૂ કર્યો છે. જ્‍યારે સરકાર તેને સમાનતાને પ્રોત્‍સાહન આપવા અને જાતિ ભેદભાવને દૂર કરવાની પહેલ કહી રહી છે, ત્‍યારે વિરોધીઓનો દાવો છે કે આ નિયમન મોટા પાયે અસમાનતાને પ્રોત્‍સાહન આપશે. કેન્‍દ્ર સરકાર પર રાજકીય અને સામાજિક દબાણ સતત વધી રહ્યું છે.

નવા નિયમોમાં ધર્મ, જાતિ, લિંગ, જન્‍મ સ્‍થળ અને અપંગતાના આધારે કોઈપણ પ્રકારના ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો આદેશ આપવામાં આવ્‍યો છે. અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ, અન્‍ય પછાત વર્ગો, આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો અને અપંગ વિદ્યાર્થીઓના વિદ્યાર્થીઓ અને કર્મચારીઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્‍યો છે.

UGCના નિર્દેશ મુજબ, હવે દરેક યુનિવર્સિટી અને કોલેજ માટે સમાન તક કેન્‍દ્ર સ્‍થાપિત કરવું ફરજિયાત રહેશે. આ કેન્‍દ્ર શૈક્ષણિક, નાણાકીય અને સામાજિક બાબતોમાં વંચિત સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓ અને કર્મચારીઓને માર્ગદર્શન પૂરું પાડશે. આ કરવા માટે, ફેકલ્‍ટી, સ્‍ટાફ, વિદ્યાર્થીઓ અને નાગરિક સમાજના પ્રતિનિધિઓ સહિત એક સમાનતા સમિતિની રચના કરવામાં આવશે.

સમિતિ ભેદભાવની ફરિયાદોની તપાસ કરશે અને કાર્યવાહી સુનિﾍતિ કરશે. વધુમાં, દરેક સંસ્‍થામાં સમાનતા હેલ્‍પલાઇન સ્‍થાપિત કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્‍યો છે. પીડિત વિદ્યાર્થીઓ અથવા કર્મચારીઓ ઓનલાઈન પોર્ટલ, ઈમેલ અથવા હેલ્‍પલાઈન દ્વારા ફરિયાદ નોંધાવી શકશે.

ફરિયાદીની ઓળખ ગુપ્ત રાખવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, જ્‍યારે ગંભીર કિસ્‍સાઓમાં, તાત્‍કાલિક પોલીસ સૂચના આપવાની જોગવાઈ રહેશે. કેમ્‍પસ, મોનિટરિંગ હોસ્‍ટેલ, લાઇબ્રેરી, પ્રયોગશાળાઓ અને અન્‍ય સંવેદનશીલ વિસ્‍તારોનું નિરીક્ષણ કરવા માટે સમાનતા ટુકડીઓની રચના કરવામાં આવશે.

દરેક વિભાગ અથવા હોસ્‍ટેલમાં એક સમાનતા રાજદૂત પણ નિયુક્‍ત કરવામાં આવશે. સમાનતા સમિતિના નિર્ણયથી અસંતુષ્ટ કોઈપણ વ્‍યક્‍તિ ૩૦ દિવસની અંદર યુનિવર્સિટી લોકપાલને અપીલ કરી શકશે. UGC રાષ્‍ટ્રીય સ્‍તરની દેખરેખ સમિતિની સ્‍થાપના કરશે અને સંસ્‍થાઓ પાસેથી વાર્ષિક પાલન અહેવાલો માંગશે.

નિયમોનું પાલન કરવામાં નિષ્‍ફળતાના પરિણામે કડક કાર્યવાહી થઈ શકે છે, જેમાં યુનિવર્સિટીઓને UGC યોજનાઓમાંથી બાકાત રાખવા, ઓનલાઈન/ODL કાર્યક્રમો બંધ કરવા અને માન્‍ય યાદીમાંથી દૂર કરવાનો સમાવેશ થાય છે. ડૉ. એપીજે અબ્‍દુલ કલામ ટેકનિકલ યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્‍સેલર પ્રો. જેપી પાંડેએ જણાવ્‍યું હતું કે યુજીસીનું ગેઝેટ નોટિફિકેશન મળી ગયું છે અને તે મુજબ આગળની કાર્યવાહી પૂર્ણ કરવામાં આવશે.

એમએલસી દેવેન્‍દ્ર પ્રતાપ સિંહે યુજીસી ચેરમેનને પત્ર લખીને નારાજગી વ્‍યક્‍ત કરી હતી.

યુનિવર્સિટી ગ્રાન્‍ટ્‍સ કમિશન (યુજીસી) દ્વારા પ્રસ્‍તાવિત ઇક્‍વિટી પ્રમોશન રેગ્‍યુલેશન્‍સ ૨૦૨૬ પર વિરોધ તીવ્ર બન્‍યો છે. ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા પરિષદના સભ્‍ય દેવેન્‍દ્ર પ્રતાપ સિંહે તેનો વિરોધ કર્યો હતો અને તેને સામાજિક સંતુલન માટે હાનિકારક ગણાવ્‍યું હતું.

તેમણે યુજીસીને પત્ર લખીને માંગ કરી હતી કે નિયમ લાગુ કરતા પહેલા સૂચનો અને વાંધાઓ સાંભળવામાં આવે, જેમાં કહેવામાં આવ્‍યું હતું કે આ જોગવાઈ ઉચ્‍ચ શિક્ષણ સંસ્‍થાઓમાં શિક્ષણના વાતાવરણને અસર કરી શકે છે.

તેમણે સ્‍પષ્ટતા કરી હતી કે દલિત અને પછાત વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ સાથે કોઈ અન્‍યાય ન થવો જોઈએ, પરંતુ નિયમો બનાવતી વખતે સામાજિક સંતુલનનો વિચાર કરવો મહત્‍વપૂર્ણ છે. નવો નિયમ સામાન્‍ય વર્ગ માટે દમનનું સાધન બની શકે છે.

યુજીસીનો ઉદ્દેશ્‍ય ભેદભાવ અટકાવવાનો હોવો જોઈએ, કોઈપણ વર્ગને અસુરક્ષિત બનાવવાનો નહીં. ભારતીય ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતામાં પહેલાથી જ ભેદભાવના કેસોની જોગવાઈઓ છે, તેથી અલગ સમાનતા સમિતિની સ્‍થાપના કરવાની કોઈ જરૂર નથી. તેમણે તેને તાત્‍કાલિક રદ કરવાની માંગ કરી. તેમણે ઉમેર્યું કે જો કોઈ સમિતિની રચના કરવામાં આવે છે, તો તેનો કાર્યભાર ભરતી અને પ્રમોશનમાં અનામત શ્રેણીઓની પસંદગી સુનિﾍતિ કરવાનો હોવો જોઈએ.

એમએલસીએ ઉચ્‍ચ શિક્ષણમાં સુધારા માટે સૂચનો પણ આપ્‍યા. તેમણે જણાવ્‍યું હતું કે યુનિવર્સિટીઓએ સંશોધન કેન્‍દ્રો બનવું જોઈએ અને સંશોધનમાં રોકાણ વધારવું જરૂરી છે. તેમણે વિશ્વ કક્ષાની પ્રયોગશાળાઓ, સંશોધન કેમ્‍પસ, જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી, સુધારેલા પગાર અને શૈક્ષણિક સ્‍વતંત્રતાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકયો. યુજીસીનું લક્ષ્ય શિક્ષણ અને સંશોધનમાં શ્રેષ્ઠતા કેન્‍દ્રો બનાવવાનું હોવું જોઈએ જે આત્‍મનિર્ભર અને મજબૂત ભારતનું નિર્માણ કરે.