નવી દિલ્હી. અપેક્ષા મુજબ, નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે 2026-27 ના સામાન્ય બજેટમાં દેશના વધતા દેવાના બોજને ઘટાડવા માટે એક રોડમેપ રજૂ કર્યો છે. આ અંતર્ગત, તેમણે 2030-31 સુધીમાં ભારતના કુલ દેવા-થી-જીડીપી ગુણોત્તરને 50 ટકા (વત્તા અથવા ઓછા એક ટકા) સુધી ઘટાડવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે

   નાણામંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે 2026-27 ના બજેટ અંદાજમાં દેવા-થી-જીડીપી ગુણોત્તર 55.6 ટકા રહેવાનો અંદાજ છે, જે ગયા વર્ષના 56.1 ટકાથી ઓછો છે. દેવાનો ગુણોત્તર જેટલો ઓછો હશે, સરકાર પાસે વિકાસલક્ષી ખર્ચ માટે વધુ વધારાના ભંડોળ ઉપલબ્ધ થશે. 

  નાણામંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે, "વ્યાજ ચુકવણી પર ખર્ચ ઘટાડવાથી સામાજિક પ્રાથમિકતાઓ માટે સંસાધનો મુક્ત થશે." વિદેશી દેવામાં ઘટાડો કરવાની સાથે, નાણામંત્રીએ વૈશ્વિક રોકાણકાર સમુદાયને ખાતરી પણ આપી હતી કે ભારત સરકાર નાણાકીય શિસ્તનું નિશ્ચિતપણે પાલન કરશે.

કોવિડ-19 ને કારણે નબળી મહેસૂલ સ્થિતિને પગલે, કેન્દ્ર સરકારે 2021-22 નાણાકીય વર્ષમાં રાજકોષીય ખાધ 4.5 ટકાથી નીચે લાવવાનું વચન આપ્યું હતું. નાણામંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે 2025-26 માં રાજકોષીય ખાધ 4.4 ટકા (કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન - GDP ના) રહેવાનો અંદાજ છે, અને આગામી નાણાકીય વર્ષ (2026-27) માં તેને વધુ ઘટાડીને 4.3 ટકા કરવાનો લક્ષ્યાંક છે.

નાણામંત્રીના મતે, સરકારના દેવા વ્યવસ્થાપનને કારણે આ રાજકોષીય ખાધ ઓછી થશે અને દેવાના સ્તરને સતત ઘટાડવાની નીતિ દ્વારા આ શક્ય બન્યું છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના ડેટા અનુસાર, માર્ચ 2025 ના અંતમાં ભારતનું બાહ્ય દેવું આશરે $736 બિલિયન હતું, જે GDP ના આશરે 19.1 ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

ગયા વર્ષની સરખામણીમાં આ સ્તર થોડું વધ્યું છે, પરંતુ નિષ્ણાતો માને છે કે ભારતનું બાહ્ય દેવું ઘણા ઉભરતા અર્થતંત્રોની તુલનામાં વ્યવસ્થાપિત રહે છે. તાજેતરના વિશ્વ બેંકના અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે ભારતના બાહ્ય દેવા સૂચકાંકો પ્રમાણમાં મજબૂત છે. વિદેશી હૂંડિયામણ અનામતમાં ભારતના બાહ્ય દેવાનો ગુણોત્તર પણ અન્ય ઘણા દેશો કરતાં વધુ સારો છે.

આ સૂચવે છે કે ભારત લાંબા સમય સુધી તેના દેવા પર આરામથી વ્યાજ ચૂકવી શકે છે. જો કે, વિશ્વ બેંકે ચેતવણી પણ આપી છે કે ઊંચા વૈશ્વિક વ્યાજ દરો અને આર્થિક અનિશ્ચિતતાને કારણે ભારતે સતર્ક રહેવાની જરૂર છે.

નાણામંત્રીએ જણાવ્યું છે કે આગામી નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન, બિન-દેવું પ્રાપ્તિ અને કુલ ખર્ચ આ પ્રમાણે રહેશે: અંદાજિત રાજકોષીય ખાધ ₹36.5 લાખ કરોડ અને ₹53.5 લાખ કરોડની વચ્ચે છે. કેન્દ્ર સરકારની ચોખ્ખી કર આવક ₹28.7 લાખ કરોડ હોવાનો અંદાજ છે. રાજકોષીય ખાધને નાણાં પૂરા પાડવા માટે, સિક્યોરિટીઝ જારી કરીને બજારમાંથી ₹11.7 લાખ કરોડ ઉધાર લેવાનો અંદાજ છે.

બાકીનું ભંડોળ નાની બચત યોજનાઓ અને અન્ય સ્ત્રોતો દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવશે. સરકારનું કુલ બજાર ઉધાર ₹17.2 લાખ કરોડ હોવાનો અંદાજ છે. ગયા કેન્દ્રીય બજેટમાં, નાણામંત્રીએ સિક્યોરિટીઝ જારી કરીને બજારમાંથી ₹14.82 લાખ કરોડ એકત્ર કરવાની જાહેરાત કરી હતી.

ભારત જેવા વિકાસશીલ અર્થતંત્ર માટે રાજકોષીય ખાધ ઘટાડવી મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે દેશના નાણાકીય સ્વાસ્થ્ય, આર્થિક સ્થિરતા અને ભાવિ વિકાસને અસર કરે છે.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ઊંચી રાજકોષીય ખાધ (જ્યારે સરકારી ખર્ચ આવક કરતાં વધી જાય છે અને વધુ ઉધારની જરૂર પડે છે) લાંબા ગાળે હાનિકારક બની શકે છે. કારણ કે આવકનો મોટો હિસ્સો દેવાની ચુકવણી પર ખર્ચવામાં આવે છે, વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ (જેમ કે રસ્તા, શિક્ષણ અને આરોગ્ય) માટે ઓછા પૈસા બાકી રહે છે. ઊંચી ખાધ ફુગાવામાં પણ વધારો કરે છે. જો કે, ખાધ ઘટાડવાથી ફુગાવો નિયંત્રણમાં રહે છે, સામાન્ય માણસની ખરીદ શક્તિ જાળવી રાખે છે. વ્યાજ દર ઓછા રહે છે, અને ખાનગી રોકાણ વધે છે.