મુંબઈ : મુંબઈ જેવી રફ્તારવાળી નગરીમાં જો કોઈ તમને એમ કહે કે "થોભો અને તમારી આસપાસના વારસાને નિહાળો," તો કદાચ તમને નવાઈ લાગશે. પરંતુ છેલ્લા બે દાયકાથી વધુ સમયથી એક મહિલા, બ્રિન્ડા મિલર, મુંબઈવાસીઓને આ જ વાત મનાવી રહ્યા છે. 'ધ બોમ્બે બ્લુપ્રિન્ટ'ના તાજેતરના અહેવાલમાં બહાર આવ્યું છે કે કેવી રીતે બ્રિન્ડાએ દક્ષિણ મુંબઈના એક શાંત વિસ્તારને ભારતના સૌથી ધબકતા આર્ટ ડિસ્ટ્રિક્ટમાં ફેરવી નાખ્યો.
ફૂટપાથ પરથી શરૂ થયેલી ક્રાંતિ
૧૯૯૯માં જ્યારે કાલા ઘોડા આર્ટ્સ ફેસ્ટિવલની શરૂઆત થઈ, ત્યારે તે કોઈ ભવ્ય આયોજન નહોતું. બ્રિન્ડા મિલર યાદ કરે છે કે, "ત્યારે તે માત્ર ફૂટપાથ પર પ્રદર્શિત કરાયેલી કલા હતી." તેનો હેતુ મુંબઈના ઐતિહાસિક સ્થાપત્ય તરફ લોકોનું ધ્યાન દોરવાનો અને વારસાના સંરક્ષણ માટે ભંડોળ એકઠું કરવાનો હતો. આજે ૨૬ વર્ષ પછી, આ ઉત્સવ ક્રોસ મેદાનથી લઈને કોપરેજ સુધી ફેલાયેલો છે, જેમાં સાહિત્ય, સિનેમા, ડિઝાઇન અને સંગીતનો અદ્ભુત સંગમ જોવા મળે છે.
કલાનું લોકશાહીકરણ: દરેકને મળે છે મંચ
કાલા ઘોડાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે અહીં માત્ર મોટા નામો જ નહીં, પણ ઉભરતા કલાકારો અને વિદ્યાર્થીઓને પણ પોતાની કલા પ્રદર્શિત કરવાની તક મળે છે. બ્રિન્ડા મિલર જણાવે છે કે, "કલા માત્ર કાચની પાછળ કે મોંઘી ગેલેરીઓમાં કેદ ન રહેવી જોઈએ, તે રસ્તાઓ પર હોવી જોઈએ." દર વર્ષે અહીં આશરે ૧૦૦ જેટલા કલાત્મક સ્થાપનો (Installations) રજૂ કરવામાં આવે છે, જે મુંબઈની શેરીઓને જીવંત બનાવે છે.
એરપોર્ટને બનાવ્યું સાંસ્કૃતિક પ્રવેશદ્વાર
બ્રિન્ડા મિલરનો પ્રભાવ માત્ર દક્ષિણ મુંબઈ પૂરતો મર્યાદિત નથી. મુંબઈ એરપોર્ટના ટર્મિનલ્સ પર તમે જે અદભૂત કલા કૃતિઓ અને શિલ્પો જુઓ છો, તેના ક્યુરેશનમાં પણ બ્રિન્ડાનો મોટો ફાળો છે. તેમનું માનવું છે કે એરપોર્ટ માત્ર મુસાફરીનું સાધન નથી, પણ પ્રવાસીઓ માટે શહેરની સંસ્કૃતિનો પહેલો પરિચય છે.
ભવિષ્યની આશા
આજે કાલા ઘોડા મોડેલ આખા ભારતના અન્ય શહેરો માટે એક ઉદાહરણ બન્યું છે. બ્રિન્ડા ઈચ્છે છે કે શહેરના અન્ય 'નીરસ અને ભૂલાઈ ગયેલા' વિસ્તારોમાં પણ આવા ઉત્સવો શરૂ થાય. તેમના મતે, સંસ્કૃતિ એ શહેર માટે કોઈ વૈભવી વસ્તુ નથી, પણ તેનું પાયાનું માળખું છે. બ્રિન્ડા મિલરનું કાર્ય એક જ પાઠ શીખવે છે: "જ્યારે શહેર પોતાનો વારસો સંભાળવાનું શરૂ કરે છે, ત્યારે જ તે સાચા અર્થમાં વિકસે છે."