નવી દિલ્હી: તા. 13 ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં દર વર્ષે લાખો લોકોના મૃત્યુ થાય છે, પરંતુ આશ્ચર્યની વાત એ છે કે તેમાંથી 80% મૃત્યુ પાછળનું સાચું કારણ શું હતું તેની સત્તાવાર માહિતી સરકાર કે આરોગ્ય વિભાગ પાસે હોતી નથી. નવી દિલ્હીની ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે આયોજિત એક રાષ્ટ્રીય પરિસંવાદમાં નિષ્ણાતોએ આ માહિતીના અભાવને ભારતની આરોગ્ય નીતિ માટે સૌથી મોટો પડકાર ગણાવ્યો છે.

શું છે આ 'અનામી મૃત્યુ'ની વાર્તા?

નિષ્ણાતોના મતે, ભારતમાં માત્ર 20% મૃત્યુ એવા છે જેમાં હોસ્પિટલના રેકોર્ડ અથવા તબીબી તપાસ દ્વારા મૃત્યુનું ચોક્કસ કારણ જાણી શકાય છે. બાકીના મોટાભાગના મૃત્યુ હોસ્પિટલની બહાર અથવા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં થાય છે, જ્યાં કોઈ તબીબી પ્રમાણપત્ર (MCCD) મળતું નથી. પરિણામે, કઈ બીમારી કે પરિસ્થિતિને કારણે લોકો જીવ ગુમાવી રહ્યા છે, તેનો સચોટ ડેટા નીતિ ઘડનારાઓ પાસે નથી હોતો.

'મૌખિક શબપરીક્ષણ' (Verbal Autopsy) કેવી રીતે મદદ કરશે?

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ હોસ્પિટલની બહાર થાય છે, ત્યારે તેનું પરંપરાગત પોસ્ટમોર્ટમ શક્ય હોતું નથી. આવા સંજોગોમાં 'વર્બલ ઓટોપ્સી' એક ક્રાંતિકારી પદ્ધતિ સાબિત થઈ શકે છે:

• પરિવાર સાથે સંવાદ: પ્રશિક્ષિત આરોગ્ય કર્મચારીઓ મૃતક વ્યક્તિના પરિવારજનોને મળીને મૃત્યુ પહેલાના લક્ષણો વિશે પૂછપરછ કરે છે.
• લક્ષણોનું વિશ્લેષણ: તાવ, ખાંસી, છાતીમાં દુખાવો કે અન્ય સંકેતોના આધારે નિષ્ણાતો મૃત્યુનું સંભવિત કારણ (દા.ત. હાર્ટ એટેક, ન્યુમોનિયા કે કેન્સર) નક્કી કરે છે.
• ડિજિટલ એકીકરણ: આ ડેટાને સિવિલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (CRS) સાથે જોડીને રાષ્ટ્રીય સ્તરે આરોગ્યનો સચોટ નકશો તૈયાર કરી શકાય છે.

વિદેશી ડેટા પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો સમય

ICMR ના ડાયરેક્ટર જનરલ ડૉ. રાજીવ બહલે જણાવ્યું હતું કે અત્યાર સુધી ભારતની ઘણી આરોગ્ય નીતિઓ વૈશ્વિક અંદાજો અને વિદેશી ડેટા પર આધારિત રહી છે. જો ભારતને 'વિકસિત ભારત' બનાવવું હોય, તો આપણી પાસે આપણો પોતાનો અને વિશ્વસનીય ડેટા હોવો જોઈએ. જ્યારે આપણને ખબર પડશે કે કયા વિસ્તારમાં કઈ બીમારીથી વધુ લોકો મરે છે, ત્યારે જ આપણે ત્યાં આરોગ્ય સંસાધનોનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકીશું.

ડિજિટલ ભારતનો નવો પડાવ

નીતિ આયોગના સભ્ય ડૉ. વિનોદ કે. પાલે સિમ્પોઝિયમમાં ભાર મૂક્યો હતો કે હવે નાગરિક નોંધણી પ્રણાલીને ડિજિટલ રીતે મજબૂત બનાવવામાં આવી રહી છે. દરેક મૃત્યુની સચોટ નોંધણી અને તેના કારણનું વિશ્લેષણ એ માત્ર કાગળ પરની વિગત નથી, પરંતુ ભવિષ્યની મહામારીઓ સામે લડવા અને દેશની સરેરાશ આયુષ્ય વધારવા માટેનું એક શસ્ત્ર છે.