રાંચી:  ઝારખંડના ચૈબાસા અને હજારીબાગના ગામડાઓમાં છેલ્લા કેટલાય સમયથી મોતનો પરછાયો બનીને ફરી રહેલા જંગલી હાથીઓને નાથવા માટે હવે ખાસ 'કુંકી' હાથીઓની કુમક ઉતારવામાં આવી છે. કર્ણાટકથી ખાસ વિમાન અને ટ્રકો મારફતે લાવવામાં આવેલા આ 6 તાલીમબદ્ધ હાથીઓ કોઈ સામાન્ય પ્રાણી નથી, પરંતુ વન વિભાગના 'સ્પેશિયલ કમાન્ડો' છે. ચૈબાસામાં જે હાથીએ 15 લોકોની હત્યા કરી છે અને હજારીબાગમાં જે પાંચ હાથીઓના જૂથે હાહાકાર મચાવ્યો છે, તેમને કાબૂમાં કરવા આ કુંકી હાથીઓ તેમની શક્તિ અને ખાસ પ્રકારની વાતચીતની કળાનો ઉપયોગ કરશે. આ ઓપરેશન એટલા માટે અનોખું છે કારણ કે અહીં હિંસાનો જવાબ હિંસાથી નહીં, પરંતુ કુંકી હાથીઓના 'પ્રેમ અને શિસ્ત'ના જાળ દ્વારા આપવામાં આવશે.

'કુંકી' શબ્દ ફારસીમાંથી આવ્યો છે જેનો અર્થ થાય છે 'મદદગાર'. આ હાથીઓને કર્ણાટક અને તમિલનાડુના ગાઢ જંગલોમાં એવી રીતે તાલીમ આપવામાં આવે છે કે તેઓ હિંસક હાથીઓના જૂથમાં જઈને તેમનો વિશ્વાસ જીતી લે છે અને ત્યારબાદ તેમને ધીમે ધીમે જંગલના અંદરના ભાગમાં દોરી જાય છે. આ કુંકી હાથીઓ પોતાના શરીરમાંથી નીકળતી ખાસ ગંધ (pheromones) અને અવાજો દ્વારા તોફાની હાથીઓના ટેસ્ટોસ્ટેરોનના સ્તરને શાંત પાડવામાં મદદ કરે છે. કર્ણાટકનો પ્રખ્યાત 'અભિમન્યુ' હાથી આ પ્રકારના મિશનમાં સફળતાનું પ્રતીક છે, અને હવે તે જ વ્યૂહરચના ઝારખંડના જંગલોમાં માનવ જીવ બચાવવા માટે અજમાવવામાં આવી રહી છે.

ઝારખંડમાં લગભગ 600 જેટલા હાથીઓ વસે છે, પરંતુ જંગલોના સંકોચાવાને કારણે તેમની સામે ખોરાકનું મોટું સંકટ ઊભું થયું છે. દિવસમાં 17 કલાક ખાવાની જરૂરિયાત ધરાવતા આ ગજરાજો જ્યારે જંગલમાં પૂરતા સંસાધનો નથી મેળવી શકતા, ત્યારે તેઓ ખેતરો અને માનવ વસ્તી તરફ વળે છે. કેળા અને અન્ય પાકેલા પાક ખાવાની આદત તેમને વધુ આક્રમક બનાવે છે અને આ જ સંઘર્ષ મોતનું કારણ બને છે. વન વિભાગને આશા છે કે આ 'સાઉથ ઇન્ડિયન' મદદગારો ઝારખંડના તોફાની હાથીઓને મર્યાદામાં રાખશે અને જંગલના કાયદાનું પાલન કરાવશે, જેથી ફરી એકવાર માણસ અને હાથી વચ્ચે સહ-અસ્તિત્વ સ્થાપી શકાય.