ગાંધીનગર:: લોકશાહીમાં જનતા જ ખરા અર્થમાં માલિક છે અને સરકાર તેના સેવક છે. આ વાતને સાર્થક કરવા માટે ભારત સરકારે વર્ષ ૨૦૦૫માં Right to Information (RTI) એટલે કે ‘માહિતી મેળવવાનો અધિકાર’ અમલમાં મૂક્યો હતો. આજે ઘણા નાગરિકો આ કાયદાનો ઉપયોગ કરીને ગ્રામ પંચાયતથી લઈને સચિવાલય સુધીના કામકાજની વિગતો મેળવી રહ્યા છે.
RTI એટલે શું અને તેનો હેતુ શું છે?
RTI એટલે સરકારના વહીવટમાં પારદર્શિતા લાવવાનું માધ્યમ. આ કાયદા હેઠળ કોઈપણ ભારતીય નાગરિક સરકારી કચેરીઓ, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન, સરકારી શાળાઓ, બેંકો કે સરકાર દ્વારા આર્થિક મદદ મેળવતી સંસ્થાઓ પાસેથી માહિતી માંગી શકે છે. ભ્રષ્ટાચાર ઘટાડવો અને સરકારી બાબુઓને જવાબદાર બનાવવા એ આ કાયદાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે.
અરજી કરવાની રીત: ખૂબ જ સરળ અને સસ્તી
RTI અરજી કરવા માટે કોઈ કઠિન કાયદાકીય જ્ઞાનની જરૂર નથી:
•    કોણ કરી શકે?: કોઈપણ ભારતીય નાગરિક (વ્યક્તિગત નામે જ અરજી થઈ શકે, કંપનીના નામે નહીં).
•    કેવી રીતે?: એક સાદા કાગળ પર અરજી લખીને જે-તે વિભાગના 'જાહેર માહિતી અધિકારી' (PIO) ને સંબોધીને આપવાની રહે છે.
•    ફી: સામાન્ય રીતે માત્ર ૧૦ રૂપિયાની ફી ભરવાની હોય છે, જે પોસ્ટલ ઓર્ડર કે ઓનલાઈન પેમેન્ટ દ્વારા ભરી શકાય છે. બીપીએલ (BPL) કાર્ડ ધારકો માટે આ સેવા નિઃશુલ્ક છે.
૩૦ દિવસમાં જવાબ મેળવવો એ તમારો હક
એકવાર તમે અરજી કરો એટલે જે-તે વિભાગે ૩૦ દિવસની અંદર તમને માહિતી આપવી જ પડે છે. જો નિર્ધારિત સમયમાં જવાબ ન મળે અથવા અસંતોષજનક માહિતી આપવામાં આવે, તો તમે ઉપરની સત્તા (First Appellate Authority) અથવા માહિતી કમિશનમાં અપીલ પણ કરી શકો છો.
કઈ બાબતોની માહિતી નહીં મળે?
RTI માં બધું જ જાણી શકાય છે, પરંતુ કેટલીક મર્યાદાઓ છે:
•    દેશની સુરક્ષા અને અખંડિતતાને જોખમમાં મૂકે તેવી માહિતી.
•    વિદેશી સરકારો સાથેના ગોપનીય કરારો.
•    ન્યાયાલયના આદેશથી પ્રતિબંધિત માહિતી.
•    કોઈ વ્યક્તિની અંગત માહિતી (Privacy), જેનાથી જાહેર હિતને કોઈ લેવાદેવા ન હોય.
આ કાયદો તમને સત્તા સામે સવાલ પૂછવાની હિંમત આપે છે. રસ્તાના કામમાં થયેલો ખર્ચ હોય કે સરકારી યોજનાના લાભાર્થીઓની યાદી, RTI દ્વારા બધું જ પારદર્શક બનાવી શકાય છે.