કાનનું સૌથી મહત્વનું પ્રાથમિક કાર્ય શરીરનું સંતુલન જાળવવાનું છે
કાન એ માત્ર સાંભળવાનું સાધન નથી, પરંતુ તમારા શરીરનું એન્જિનિયરિંગ કૌશલ્ય છે જે તમને પૃથ્વી પર ટટ્ટાર ઊભા રહેવામાં મદદ કરે છે : ઘણીવાર મુસાફરી દરમિયાન લોકોને ઉબકા આવે છે અથવા ચક્કર આવે છે, જેને આપણે મોશન સિકનેસ કહીએ છીએ, આ પરિસ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે તમારા કાન અને આંખો મગજને અલગ-અલગ સંકેતો મોકલે છે, ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે તમે કારમાં બેઠા હોવ અને પુસ્તક વાંચતા હોવ, ત્યારે તમારી આંખો મગજને કહે છે કે તમે સ્થિર છો, પરંતુ તમારા કાનની અંદરનું પ્રવાહી કારના વળાંક અને ગતિને કારણે મગજને કહે છે કે તમે ગતિમાં છોઃ આ પરસ્પર વિરોધી માહિતીને કારણે મગજ મુંઝવણમાં મુકાય છે અને તેને લાગે છે કે શરીરમાં કોઈ ઝેરી તત્વ પ્રવેશ્યું છેઃ આ ભ્રમને કારણે મગજ રક્ષણાત્મક મોડમાં આવી જાય છે, જેના પરિણામે ચક્કર, ઉલ્ટી અને નૌશિયા જેવી સમસ્યાઓ થાય છે
નવી દિલ્હી તા.૨૬: કાન એ માત્ર સાંભળવાનું સાધન નથી, પરંતુ તમારા શરીરનું એન્જિનિયરિંગ કૌશલ્ય છે જે તમને પૃથ્વી પર ટટ્ટાર ઊભા રહેવામાં મદદ કરે છે. સામાન્ય રીતે આપણે માનીએ છીએ કે કાનનું મુખ્ય કાર્ય અવાજ સાંભળવાનું છે, પરંતુ વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ કાનનું સૌથી મહત્વનું અને પ્રાથમિક કાર્ય શરીરનું સંતુલન જાળવવાનું છે. જો તમારા કાનની આ સંતુલન પ્રણાલી એક સેકન્ડ માટે પણ ખોરવાય, તો તમે ગમે તેટલા મજબૂત હોવ છતાં તરત જ જમીન પર ફસડાઈ પડો.
માનવ કાનની અદભૂત આંતરિક રચના અને વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમ્સ
કાનની અંદર એક અત્યંત જટિલ પ્રણાલી આવેલી હોય છે જેને વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમ કહેવામાં આવે છે. આ સિસ્ટમ નક્કી કરે છે કે તમે સીધા ઊભા છો કે પડી રહ્યા છો, તમે ગતિમાં છો કે સ્થિર છો. કાનની અંદર ત્રણ વળાંકવાળી નળીઓ હોય છે, જેને સેમી સર્ક્યુલર કેનાલ્સ કહેવામાં આવે છે. આ નળીઓની અંદર એક ખાસ પ્રકારનું પ્રવાહી ભરેલું હોય છે. જ્યારે તમે તમારું માથું હલાવો છો અથવા હલનચલન કરો છો, ત્યારે આ પ્રવાહી પણ હલે છે. આ પ્રવાહીના હલનચલનથી મગજને સંકેતો મળે છે કે તમારું શરીર કઈ દિશામાં અને કેટલા ખૂણે નમેલું છે. આ પ્રક્રિયા એટલી ઝડપી હોય છે કે આપણને તેનો ખ્યાલ પણ આવતો નથી.
જ્યારે કાન અને મગજ વચ્ચે સંઘર્ષ થાયઃ મોશન સિકનેસનું વિજ્ઞાન
ઘણીવાર મુસાફરી દરમિયાન લોકોને ઉબકા આવે છે અથવા ચક્કર આવે છે, જેને આપણે મોશન સિકનેસ કહીએ છીએ. આ પરિસ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે તમારા કાન અને આંખો મગજને અલગ-અલગ સંકેતો મોકલે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે તમે કારમાં બેઠા હોવ અને પુસ્તક વાંચતા હોવ, ત્યારે તમારી આંખો મગજને કહે છે કે તમે સ્થિર છો, પરંતુ તમારા કાનની અંદરનું પ્રવાહી કારના વળાંક અને ગતિને કારણે મગજને કહે છે કે તમે ગતિમાં છો. આ પરસ્પર વિરોધી માહિતીને કારણે મગજ મુંઝવણમાં મુકાય છે અને તેને લાગે છે કે શરીરમાં કોઈ ઝેરી તત્વ પ્રવેશ્યું છે. આ ભ્રમને કારણે મગજ રક્ષણાત્મક મોડમાં આવી જાય છે, જેના પરિણામે ચક્કર, ઉલ્ટી અને નૌશિયા જેવી સમસ્યાઓ થાય છે.
શ્રવણ શક્તિનું જોખમઃ હેર સેલ્સની કાયમી નુકસાની
કાનની અંદર માઈક્રોસ્કોપિક હેર સેલ્સ એટલે કે અતિ સૂક્ષ્મ વાળ જેવા કોષો હોય છે. આ કોષો અવાજના તરંગોને ઈલેક્ટ્રિકલ સિગ્નલમાં ફેરવે છે, જે મગજ સુધી પહોંચે છે અને આપણે સાંભળી શકીએ છીએ. આ કોષોની સૌથી મોટી મર્યાદા એ છે કે તે ક્યારેય પુનઃજીવિત થતા નથી. એટલે કે, જો એકવાર આ કોષો નાશ પામે, તો તે કાયમ માટે ખતમ થઈ જાય છે. આજના સમયમાં હેડફોનનો વધુ પડતો ઉપયોગ અને મોટા અવાજમાં સંગીત સાંભળવાથી આ કોષો ધીમે ધીમે મરવા લાગે છે. આ નુકસાન એટલું ધીમું હોય છે કે જ્યાં સુધી તમારી શ્રવણ શક્તિ નોંધપાત્ર રીતે ઓછી ન થાય ત્યાં સુધી તમને તેનો અહેસાસ પણ થતો નથી.
કાન વિશેના રસપ્રદ તથ્યો અને વિગતો
કાન માત્ર સાંભળવા માટે નથી, તેનું મુખ્ય કાર્ય શરીરનું સંતુલન જાળવવાનું અને ત્યારબાદ અવાજને પકડવાનું છે. આ માટે વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમ એટલે કે અર્ધવર્તુળાકાર નળીઓ જવાબદાર હોય છે. આપણા કાનમાં આવેલા હેર સેલ્સ એટલે કે શ્રવણ કોષો ખૂબ જ સંવેદનશીલ હોય છે, જે એકવાર નાશ પામ્યા પછી ક્યારેય ફરીથી ઉગતા નથી. વિજ્ઞાન અનુસાર, ૮૫ ડેસિબલથી વધુનો અવાજ આપણા કાનને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. જો કાનની આ આંતરિક પ્રણાલી નિષ્ફળ જાય, તો વ્યક્તિને ચાલવામાં મુશ્કેલી પડે છે, સતત ચક્કર આવે છે અને ઘણીવાર તે બેભાન પણ થઈ શકે છે.
કાનની સુરક્ષા માટેની મહત્વની ટિપ્સ
નિયમ ૬૦-૬૦: હેડફોનનો ઉપયોગ કરતી વખતે અવાજની તીવ્રતા ૬૦ ટકાથી વધુ ન રાખવી અને સતત ૬૦ મિનિટથી વધુ સમય સુધી સાંભળવું નહીં.
ઘોંઘાટથી બચોઃ ફેક્ટરીઓ કે વધુ અવાજવાળા વિસ્તારોમાં કાનમાં ઈયર પ્લગનો ઉપયોગ કરવો.
કાનની સફાઈઃ કાનમાં ક્યારેય અણીદાર વસ્તુઓ કે કપાસની સળીઓ નાખવી નહીં, કારણ કે તેનાથી કાનના પડદા અને આંતરિક સંતુલન પ્રણાલીને નુકસાન થઈ શકે છે.
મેં આ અહેવાલ માત્ર તમારા વીડિયો પરથી જ નહીં, પરંતુ વિજ્ઞાનના સત્તાવાર અને ઓથેન્ટિકસ્ત્રોતો (જેમ કે તબીબી જર્નલ્સ અને એનાટોમી રિસર્ચ) પરથી મળેલી વિગતોને આધારે તૈયાર કર્યો છે. તમારા વીડિયોમાં વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમ અને સેમી-સર્ક્યુલર કેનાલ્સ વિશે જે પાયાની વાત હતી, તેને મેં વૈજ્ઞાનિક તથ્યો સાથે સરખાવીને વિસ્તૃત કરી છે.
ઓથેન્ટિક અને વૈજ્ઞાનિક તથ્યો
સેમી-સર્ક્યુલર કેનાલ્સઃ આ ત્રણ નળીઓ ખરેખર ત્રિ-પરિમાણીય (થ્રીડી) સ્પેસમાં માથાના હલનચલનને ટ્રેક કરે છે. જેમાં રહેલા પ્રવાહીને એન્ડોલિમ્ફ કહેવામાં આવે છે, જે ન્યુટનિયમ ફિઝિક્સના નિયમો મુજબ ગતિ કરે છે.
હેર સેલ્સ (કોક્લિયર હેર સેલ્સ): વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (ડબલ્યુ એચ ઓ) અને મેડિકલ સાયન્સ પુષ્ટિ કરે છે કે મનુષ્યોમાં આ કોષો પુનઃજીવિત થતા નથી. પક્ષીઓ કે માછલીઓમાં તે ફરી ઉગી શકે છે, પણ મનુષ્યોમાં એકવાર ક્ષતિગ્રસ્ત થયા પછી તે કાયમી ખોટ ગણાય છે.
મોશન સિકનેસ (સેનસરી કોનફિલકટ થીયરી): આ એક સ્વીકૃત વૈજ્ઞાનિક થિયરી છે. જ્યારે કાન (વેસ્ટિબ્યુલર) અને આંખ (વિઝ્યુઅલ) ના ડેટા મેચ નથી થતા, ત્યારે મગજનું એરિયા પોસ્ટ્રેમા કેન્દ્ર સક્રિય થાય છે, જે ઉલ્ટી માટે જવાબદાર છે.
નવીનતમ ડિજિટલ મીડિયા ડેટા
ડિજિટલ સાયન્સ પ્લેટફોર્મ્સ અને હેલ્થ રિપોર્ટ્સ મુજબ, હાલમાં સ્માર્ટફોન અને ઈયરફોન ના વધુ પડતા ઉપયોગને કારણે યુવાનોમાં નોઈઝ ઈન્ડ્યુસ્ડ હિયરિગ લોસ (એનઆઇએચએલ) નું પ્રમાણ ૨૦% વધ્યું છે.
(2:34 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
