નવી દિલ્હી: દેશમાં કાળા નાણાં વિરુદ્ધ ચાલી રહેલી ઝુંબેશ વચ્ચે દિલ્હી હાઈકોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ અથવા કાયદાકીય પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે (જેમ કે પ્રત્યાર્પણ કે પાસપોર્ટ રદ થવો) ભારતમાં ૧૮૧ દિવસથી વધુ રોકાય છે, તો તેને 'અનૈચ્છિક નિવાસી' ગણવામાં આવશે અને તેના પર બ્લેક મની એક્ટ (BMA) હેઠળ કાર્યવાહી કરી શકાશે નહીં.

શું છે સમગ્ર વિવાદ?

દુબઈ સ્થિત ઉદ્યોગપતિ રાજીવ સક્સેનાને જાન્યુઆરી ૨૦૧૯માં ઓગસ્ટા વેસ્ટલેન્ડ કેસના સંદર્ભમાં ભારત લાવવામાં આવ્યા હતા. તપાસ એજન્સીઓએ તેમને ભારતમાં રોકી રાખ્યા હોવાથી તેમનું રોકાણ ૧૮૧ દિવસથી વધી ગયું હતું. આવકવેરા વિભાગે દલીલ કરી હતી કે આવકવેરા કાયદો 'સ્વૈચ્છિક' કે 'અનૈચ્છિક' રોકાણ વચ્ચે કોઈ ભેદ પાડતો નથી, તેથી સક્સેના હવે ભારતીય નિવાસી છે અને તેમણે તેમની વિદેશી બેંક ખાતાઓ અને મિલકતોની વિગતો જાહેર કરવી જ જોઈએ.

કોર્ટનો તર્ક: ન્યાય અને કાયદાનું સંતુલન

દિલ્હી હાઈકોર્ટે ટેક્સ વિભાગની આ માંગ પર સ્ટે આપતા જણાવ્યું હતું કે, જો કોઈ વ્યક્તિને તેની ઈચ્છા વિરુદ્ધ દેશમાં રાખવામાં આવે, તો તેને કાળા નાણાંના કાયદા હેઠળ 'નિવાસી' માની શકાય નહીં. કોર્ટે ૨૦૧૫ના સુરેશ નંદા કેસના ચુકાદાને ટાંક્યો હતો, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે રહેણાંક દરજ્જો નક્કી કરવા માટે દિવસોની ગણતરી કરતી વખતે બળજબરીથી કરવામાં આવેલા રોકાણને બાકાત રાખવું જોઈએ.

ટેક્સ અધિકારીઓ માટે નવી મુશ્કેલી

આ આદેશથી ટેક્સ અધિકારીઓ માટે મોટી મડાગાંઠ સર્જાઈ છે. હવે એવા અનેક પાત્રો – જેમાં પ્રત્યાર્પણ કરાયેલા આરોપીઓ, લુકઆઉટ નોટિસનો સામનો કરી રહેલા લોકો અથવા સરકારી સાક્ષીઓ – સામે BMA હેઠળ તપાસ કરવી મુશ્કેલ બનશે. જો આ વ્યક્તિઓને બિન-નિવાસી (NRI) ગણવામાં આવે, તો બ્લેક મની એક્ટ તેમની વિદેશી સંપત્તિઓ પર લાગુ થઈ શકતો નથી.

નિષ્ણાતોનો મત

કાયદાકીય નિષ્ણાતોના મતે, આ ચુકાદો એવા લોકો માટે મોટી રાહત છે જેઓ કોવિડ-૧૯ મહામારી કે અન્ય ટેકનિકલ કારણોસર ભારતમાં અટવાઈ ગયા હતા. BMA નો હેતુ વિદેશી આવક છુપાવનારાઓ પર લગામ કસવાનો છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ એવા લોકો સામે ન થઈ શકે જેમને કાયદાએ જ દેશમાં રોકી રાખ્યા છે.

આ ચુકાદા બાદ હવે ટેક્સ વિભાગે 'રેસિડેન્સી' નક્કી કરવા માટે નવા અને વધુ સચોટ માપદંડો પર વિચાર કરવો પડશે.