નવી દિલ્હી, તા.૦૨: ઈતિહાસકાર ઈબ્ને બતુતાએ ૧૩૩૩માં ભારતમાં મહિલાઓના અગ્નિદાહની ઘટના જોઈને બેભાન થઈ જવું પડ્યું હતું, જ્યારે તે સમયે ભારતીયો માટે તે એક સામાન્ય પરંપરા હતી. સદીઓ વીતી ગઈ, પણ આજે પણ જ્યારે અદાલતો બળાત્કાર જેવી જઘન્ય ઘટનાઓમાં પીડિતાના ચરિત્ર કે વર્તણૂક પર સવાલ ઉઠાવે છે, ત્યારે એ સવાલ થાય છે કે શું આપણે ખરેખર માનવતાની દ્રષ્ટિએ પ્રગતિ કરી છે? તાજેતરમાં વિવિધ હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓ અને તેના પર સુપ્રીમ કોર્ટની ફટકાર આ ગંભીર સમસ્યા તરફ આંગળી ચીંધે છે.

કાયદાકીય વ્યાખ્યાઓ કે સંવેદનાનો અભાવ?

ગયા વર્ષે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે એક ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે સગીરના સ્તન પકડવા એ 'બળાત્કારની તૈયારી' છે, 'પ્રયાસ' નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે આ નિર્ણયને અસંવેદનશીલ ગણાવીને ઉથલાવી દીધો હતો. એ જ રીતે, છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટે પણ એક કેસમાં શારીરિક પ્રવેશ વિનાના સ્ખલનને બળાત્કારના પ્રયાસમાં ખપાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ પ્રકારની કાનૂની સૂક્ષ્મતાઓ પીડિતા માટે ન્યાય મેળવવાનો માર્ગ વધુ કાંટાળો બનાવે છે.

જ્યારે ન્યાયાધીશોએ જ કરી 'ચરિત્ર હત્યા'

ઘણીવાર અદાલતોમાં એવું જોવામાં આવ્યું છે કે બળાત્કાર માટે ગુનેગારને બદલે પીડિતાની જીવનશૈલીને દોષી ઠેરવવામાં આવે છે.

• અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ: "પીડિતા આરોપી સાથે દારૂ પીવા ગઈ એટલે તેણે મુશ્કેલીને આમંત્રણ આપ્યું."
• કર્ણાટક હાઈકોર્ટ: "બળાત્કાર પછી ભારતીય સ્ત્રી તરત ઊંઘી જાય તે અભદ્ર છે."
• કલકત્તા હાઈકોર્ટ: "કિશોરીઓએ પોતાની જાતીય ઈચ્છાઓ પર નિયંત્રણ રાખવું જોઈએ."

આવા નિવેદનો માત્ર ન્યાયમાં અવરોધ નથી ઉભા કરતા, પરંતુ સમાજમાં એવો સંદેશ આપે છે કે જો સ્ત્રી 'મર્યાદા'માં નહીં રહે તો તેની સાથે થતી હિંસા માટે તે પોતે જવાબદાર છે.

લિંગ રૂઢિપ્રયોગ (Gender Stereotypes) સામે સુપ્રીમ કોર્ટની લાલ આંખ

ન્યાયતંત્રમાં વ્યાપેલી આ પિતૃસત્તાક માનસિકતાને દૂર કરવા માટે ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડી.વાય. ચંદ્રચુડના નિર્દેશન હેઠળ ૩૫ પાનાની 'જાતિ રૂઢિપ્રયોગ હેન્ડબુક' બહાર પાડવામાં આવી હતી. જેનો હેતુ ન્યાયાધીશોને મહિલાઓ વિશે અપમાનજનક ભાષા અને જૂની વિચારસરણીથી ઉપર ઉઠવામાં મદદ કરવાનો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે હવે રાષ્ટ્રીય ન્યાયિક એકેડેમીને પણ આ અંગે માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરવા જણાવ્યું છે.

રાજકારણીઓની બેજવાબદારી અને સામાજિક માનસિકતા

દુઃખની વાત એ છે કે માત્ર કોર્ટ જ નહીં, પણ જનપ્રતિનિધિઓ પણ અસંવેદનશીલ નિવેદનો કરવામાં પાછી પાની નથી કરતા. કોઈ વળતરની વાત કરે છે તો કોઈ "બળાત્કાર અનિવાર્ય હોય તો તેનો આનંદ માણો" જેવી અમાનવીય સલાહ આપે છે. જ્યાં સુધી કાયદામાં રહેલી છટકબારીઓ, જેવી કે મેરિટલ રેપ (પતિ દ્વારા બળાત્કાર) ને ગુનો ન ગણવો, દૂર નહીં થાય ત્યાં સુધી સ્ત્રીઓ માટે ન્યાય એ માત્ર પુસ્તકો સુધી સીમિત રહેશે.

ન્યાયનો અર્થ માત્ર આરોપીને સજા આપવી એ નથી, પણ પીડિતાના સન્માનની રક્ષા કરવી અને તેના ઘા પર મલમ લગાવવો એ પણ છે.