નવી દિલ્હી:હિન્દુ ધર્મમાં દેવી-દેવતાઓના સ્વરૂપ, આસન અને વસ્ત્રોના રંગો માત્ર કલાત્મક અભિવ્યક્તિ નથી, પરંતુ તેની પાછળ ગહન આધ્યાત્મિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો છુપાયેલા છે. જ્યારે આપણે શક્તિની દેવી મા દુર્ગાનું સ્મરણ કરીએ છીએ ત્યારે આપણી નજર સમક્ષ લાલ સાડીમાં સજ્જ એક તેજસ્વી યોદ્ધાનું ચિત્ર ઉપસે છે. બીજી તરફ, વિદ્યાની દેવી મા સરસ્વતીના સ્મરણ માત્રથી દૂધ જેવી સફેદ સાડીમાં સજ્જ અત્યંત શાંત અને સૌમ્ય છબી દેખાય છે. શાસ્ત્રો અનુસાર આ રંગો પાછળ ઉર્જા અને ગુણોનું વિજ્ઞાન કામ કરે છે.

મા દુર્ગા અને લાલ રંગ: ઉર્જા અને વિજયનો પર્યાય

મા દુર્ગા ‘શક્તિ’નું સાક્ષાત સ્વરૂપ છે. લાલ રંગ હિંમત, ઉત્સાહ, પરાક્રમ અને વિજયનું પ્રતીક છે. શાસ્ત્રોમાં જણાવાયું છે કે લાલ રંગ વ્યક્તિની અંદર રહેલા ‘તમસ’ (અંધકાર અને આળસ) ને દૂર કરીને ‘રજસ’ (સક્રિયતા) ને જાગૃત કરે છે. મા દુર્ગા એક યોદ્ધા છે જે અસુરોનો નાશ કરે છે, અને લાલ રંગ યુદ્ધ માટે જરૂરી અગ્નિ અને તેજનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં લાલ રંગ સૌથી શુભ મનાય છે, પછી તે અખંડ સૌભાગ્યનું સિંદૂર હોય કે પૂજાનું તિલક. મા દુર્ગાને લાલ જાસૂદના ફૂલ ચઢાવવા પાછળનું કારણ પણ એ જ છે કે તે ભક્તના જીવનમાં ઉર્જાનો સંચાર કરે છે.

મા સરસ્વતી અને સફેદ રંગ: શુદ્ધતા અને એકાગ્રતાનો પ્રકાશ

વિદ્યા, કલા અને સંગીતની અધિષ્ઠાત્રી દેવી મા સરસ્વતીનો દેખાવ સંપૂર્ણપણે સાત્વિક છે. સફેદ રંગ શુદ્ધતા, પવિત્રતા, શાંતિ અને જ્ઞાનના પ્રકાશનું પ્રતીક છે. શાસ્ત્રો મુજબ સફેદ રંગ ‘સત્વ’ ગુણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જે રીતે સફેદ કપડા પર એક નાનો ડાઘ પણ તરત જ દેખાઈ આવે છે, તે રીતે જ્ઞાનનો માર્ગ પણ એકદમ નિર્મળ અને નિષ્કલંક હોવો જોઈએ. મા સરસ્વતીનું આસન (કમળ), વાહન (હંસ) અને વસ્ત્રો - બધું જ સફેદ હોવાનો અર્થ એ છે કે સાચા જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ માટે મન અને બુદ્ધિ શ્વેત જેવી શુદ્ધ હોવી અનિવાર્ય છે.

વિજ્ઞાન પણ માને છે કે લાલ રંગ આપણામાં જોશ અને સ્ફૂર્તિ વધારે છે, જ્યારે સફેદ રંગ માનસિક તણાવ ઘટાડીને એકાગ્રતામાં વધારો કરે છે. આથી જ શક્તિની ઉપાસનામાં લાલ અને જ્ઞાનની સાધનામાં સફેદ રંગનું અનન્ય મહત્વ છે. ૨૦૨૬ માં ચૈત્ર નવરાત્રી પણ નજીક આવી રહી છે (૧૯ કે ૨૦ માર્ચ), ત્યારે આ રંગોના મહત્વને સમજીને કરવામાં આવતી પૂજા વધુ ફળદાયી નીવડે છે.