નવી દિલ્હી  : ભારતીય ન્યાયતંત્રના ઇતિહાસમાં ભાવનાત્મક અને કાનૂની ગૂંચવણોથી ભરેલા એક અત્યંત સંવેદનશીલ કિસ્સામાં, સુપ્રીમ કોર્ટે ગાઝિયાબાદના ૩૧ વર્ષીય હરીશ રાણાને નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુ માટે પરવાનગી આપી દીધી છે. છેલ્લા ૧૩ વર્ષથી 'વેજિટેટિવ સ્ટેટ' (વનસ્પતિ સમાન સ્થિતિ) માં પથારીવશ હરીશના માતા-પિતા માટે આ નિર્ણય હર્ષ અને શોકનું મિશ્રણ લઈને આવ્યો છે. જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથનની બેન્ચે આ મામલે સુનાવણી કરતા જણાવ્યું હતું કે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના સાજા થવાની શક્યતા શૂન્ય હોય અને તે માત્ર મશીનોના સહારે જીવતો હોય, ત્યારે તેને ગૌરવ સાથે મૃત્યુ પામવાનો અધિકાર આપવો એ માનવીય અભિગમ છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જીવન આપવું એ ઈશ્વરના હાથમાં છે, પરંતુ જ્યારે જીવન માત્ર પીડા બની જાય ત્યારે કાયદો તેને મુક્તિ આપી શકે છે.

કોર્ટની કાર્યવાહી દરમિયાન અમેરિકન ફિલસૂફ હેનરી ડેવિડ થોરોની પંક્તિઓ ટાંકીને ન્યાયાધીશોએ ઊંડી ચિંતનધારા રજૂ કરી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું કે હરીશ રાણા ૧૩ વર્ષથી હલનચલન કરવા અસમર્થ છે અને તબીબી અહેવાલો મુજબ તેના મગજ કે શરીરમાં કોઈ સુધારાની આશા નથી. હરીશના પિતાએ કોર્ટ સમક્ષ કરેલી આજીજીમાં જણાવ્યું હતું કે તેમના પુત્રને નળીઓ દ્વારા અપાતો ખોરાક અને અન્ય કૃત્રિમ જીવન સહાયક પ્રણાલીઓ હવે તેના માટે આશીર્વાદ નહીં પણ અભિશાપ બની ગઈ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારીને મેડિકલ બોર્ડના રિપોર્ટને આધારે હરીશને ટેકો આપી રહેલા ઉપકરણોને દૂર કરવા માટેની મંજૂરી આપી છે, જે ભારતમાં કલમ ૨૧ હેઠળના 'જીવનના અધિકાર'માં 'ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુના અધિકાર'ને નવો આયામ આપે છે.

આ ચુકાદામાં સૌથી મહત્વનું પાસું 'સેફગાર્ડ્સ' અથવા સુરક્ષાના માળખાનું છે. જસ્ટિસ પારડીવાલાએ જણાવ્યું હતું કે જીવન સહાયક પ્રણાલી હટાવવાની પ્રક્રિયા અત્યંત માનવીય અને વ્યવસ્થિત હોવી જોઈએ જેથી દર્દીને ન્યૂનતમ તકલીફ પડે. કોર્ટે 'કોમન કોઝ વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા'ના જૂના ચુકાદાનો હવાલો આપીને સમજાવ્યું કે સક્રિય ઈચ્છામૃત્યુ (ઝેર આપવું) ભારતમાં ગેરકાયદેસર છે, પરંતુ નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુ (સારવાર રોકવી) એ કાયદાકીય રીતે માન્ય છે. આ કેસમાં રચાયેલા પ્રાયમરી અને સેકન્ડરી મેડિકલ બોર્ડે પહેલેથી જ પુષ્ટિ કરી હતી કે હરીશને જીવંત રાખવા માટેની તબીબી સહાય હવે નિરર્થક છે, પરિણામે કોર્ટે આ વહીવટી પ્રક્રિયામાં વધુ હસ્તક્ષેપ કરવાની જરૂર ન સમજી અને મેડિકલ પ્રોટોકોલ મુજબ આગળ વધવા છૂટ આપી.

હરીશ રાણાનો આ કિસ્સો ભવિષ્યમાં આવા અનેક અસાધ્ય દર્દીઓ માટે પથદર્શક સાબિત થશે જેઓ વર્ષોથી વેન્ટિલેટર કે ફીડિંગ ટ્યુબ પર નરક જેવું જીવન જીવી રહ્યા છે. કોર્ટે અંતમાં ભારપૂર્વક કહ્યું કે કાયદો માત્ર જીવન બચાવવા માટે જ નથી, પરંતુ જ્યારે વિજ્ઞાન હારી જાય ત્યારે માનવીય ગૌરવ જાળવવા માટે પણ છે. ૧૩ જાન્યુઆરીના રોજ થયેલી ખાસ મુલાકાત બાદ ન્યાયાધીશોએ જે સંવેદનશીલતા બતાવી છે, તેણે સાબિત કર્યું છે કે ન્યાયતંત્ર માત્ર પુરાવાઓ પર જ નહીં પણ માનવીય સંવેદનાઓ પર પણ ટકેલું છે. હવે મેડિકલ ટીમની દેખરેખ હેઠળ હરીશના શરીર પરથી લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ હટાવવામાં આવશે, જે તેને ૧૩ વર્ષના લાંબા અંધકારમય મૌનમાંથી કાયમી શાંતિ તરફ દોરી જશે.