પટના: બિહારના મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારની રાજકીય સફર આજે ભારતીય રાજકારણમાં ચર્ચાનો વિષય બની છે. એક સમયે કોંગ્રેસના એકહથ્થુ શાસનનો વિરોધ કરનારા નીતિશ કુમાર આજે બિહારમાં ભાજપના સૌથી મોટા સહયોગી અને તેના ઉદયના માર્ગદર્શક બની ગયા છે. વરિષ્ઠ પત્રકાર ભારત ભૂષણના વિશ્લેષણ મુજબ, નીતિશ કુમારે તેમના વારંવારના પક્ષપલટા (Flip-flops) દ્વારા ભલે ભાજપના રથને થોડો ધીમો પાડ્યો હોય, પરંતુ અંતે તો તેમણે જ ભાજપ માટે સત્તાના દ્વાર ખોલ્યા છે.
લોહિયાનો સમાજવાદ અને જનસંઘની સ્વીકૃતિ
નીતિશ કુમારના રાજકીય મૂળ રામમનોહર લોહિયાના સમાજવાદમાં છે. લોહિયાનો ‘બિન-કોંગ્રેસવાદ’ એવો હતો કે કોંગ્રેસને હરાવવા માટે કોઈપણ પક્ષ સાથે જોડાણ કરી શકાય. આ જ વિચારધારાએ ૧૯૬૦ના દાયકામાં જનસંઘ (હાલનું ભાજપ) ને રાજકીય કાયદેસરતા અપાવી હતી. લોહિયા માનતા હતા કે ભારતમાં શોષણનો મુખ્ય આધાર ‘વર્ગ’ નહીં પણ ‘જાતિ’ છે. જોકે, તેમના અનુયાયીઓએ જાતિ પ્રથા નાબૂદ કરવાને બદલે તેને વોટ-બેંકમાં ફેરવી દીધી છે.
પરિવારવાદ અને સત્તાનો લોભ
લોહિયાએ જે સમાજવાદની કલ્પના કરી હતી તેમાં સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ અને પાયાના સ્તરે લોકશાહી મુખ્ય હતી. પરંતુ આજના સમાજવાદી નેતાઓ સત્તાના લોભમાં એવા ફસાયા છે કે તેમના પક્ષો હવે ‘પરિવાર સંચાલિત ઉદ્યોગો’ બની ગયા છે. નીતિશ કુમાર જેઓ લાંબા સમય સુધી વંશવાદી રાજકારણથી દૂર રહ્યા હતા, તેમણે પણ હવે તેમના પુત્ર નિશાંત કુમારને પ્રોત્સાહન આપીને સમાજવાદી મૂલ્યોથી છેડો ફાડી નાખ્યો હોય તેવું જણાય છે.
સુશાસન બાબુનો ફીકો પડતો રેકોર્ડ
પોતાને ‘સુશાસન બાબુ’ તરીકે રજૂ કરનાર નીતિશ કુમારે શરૂઆતના વર્ષોમાં કાયદો-વ્યવસ્થા અને વીજળીમાં સુધારો ચોક્કસ કર્યો, પરંતુ શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રોજગાર જેવા પાયાના ક્ષેત્રોમાં તેમનો રેકોર્ડ ખૂબ જ નબળો રહ્યો છે. સામાજિક ન્યાય હવે માત્ર ‘જાતિગત વસ્તી ગણતરી’ અને ‘ક્વોટા’ પૂરતો મર્યાદિત બની ગયો છે, જે માળખાકીય પરિવર્તન લાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યો છે.
શું હોત જો લોહિયા આજે જીવતા હોત?
આજના સમયમાં જ્યારે કોંગ્રેસ રાષ્ટ્રીય સ્તરે નબળી પડી છે, ત્યારે ‘બિન-કોંગ્રેસવાદ’ પ્રસ્તુત રહ્યો નથી. નિષ્ણાતો માને છે કે જો લોહિયા આજે હોત, તો તેમણે ભાજપના વર્ચસ્વનો વિરોધ તેની વિભાજનકારી વિચારધારાને કારણે કર્યો હોત. લોહિયાના અનુયાયીઓ આજે માત્ર ચૂંટણી જીતવા માટે જ ધર્મનિરપેક્ષતાનો દાવો કરે છે. જ્યાં સુધી રાજકારણનું કેન્દ્ર માત્ર ‘જાતિ’ રહેશે, ત્યાં સુધી આર્થિક અને સામાજિક ન્યાયના અસલી મુદ્દાઓ હાંસિયામાં જ રહેશે.