બેંગલુરુ : ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) માટે ચિંતાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. ભારતની સ્વદેશી નેવિગેશન સિસ્ટમ 'NavIC' (નેવિગેશન વિથ ઇન્ડિયન કોન્સ્ટેલેશન) ના IRNSS-1F ઉપગ્રહ પરની છેલ્લી કાર્યરત અણુ ઘડિયાળ (Atomic Clock) એ કામ કરવાનું બંધ કરી દીધું છે. ઉપગ્રહોમાં સમય, સ્થાન અને નેવિગેશન માટે અણુ ઘડિયાળ એ સૌથી મહત્વનું અંગ છે, અને તેની નિષ્ફળતાનો અર્થ એ છે કે ભારતની પોતાની પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ હવે વધુ નબળી પડી છે.
ઈસરોએ શુક્રવારે મોડી રાત્રે સત્તાવાર નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે ૧૩ માર્ચ ૨૦૨૬ના રોજ આ ઓન-બોર્ડ ઘડિયાળ બંધ થઈ ગઈ છે. જોકે, આ ઉપગ્રહ તેના ૧૦ વર્ષનો મિશન જીવનકાળ પૂર્ણ કરી ચૂક્યો છે, પરંતુ તેની ઘડિયાળ નિષ્ફળ જવાથી સમગ્ર નેવિગેશન નેટવર્ક પર તેની માઠી અસર પડશે.
 
શું છે NavIC અને અણુ ઘડિયાળનું મહત્વ?
અમેરિકાના GPS ની જેમ જ ભારત પોતાની સિસ્ટમ NavIC વિકસાવી રહ્યું છે, જેથી યુદ્ધ કે વૈશ્વિક સંઘર્ષની સ્થિતિમાં આપણે બીજા દેશો પર નિર્ભર ન રહેવું પડે.
•    ઘડિયાળનું કામ: નેવિગેશન માટે અંતર અને સમયની અતિ-ચોકસાઈ (High Precision) જરૂરી હોય છે, જે માત્ર અણુ ઘડિયાળ જ આપી શકે છે.
•    નિષ્ફળતાનો સિલસિલો: NavIC સિસ્ટમના આઠ ઉપગ્રહોમાંથી પાંચ હવે સંપૂર્ણપણે નિષ્ક્રિય થઈ ગયા છે. આ ઉપગ્રહોમાં વપરાયેલી ઘડિયાળો સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડની 'SpectraTime' કંપની પાસેથી આયાત કરવામાં આવી હતી, જે હવે એક પછી એક દગો દઈ રહી છે.
 
આગામી પડકારો અને ઈસરોનો પ્લાન-બી
NavIC ને સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત રાખવા માટે ઓછામાં ઓછા ચાર ઉપગ્રહોની જરૂર હોય છે, પરંતુ હવે આ સંખ્યા ઘટીને માત્ર ત્રણ રહી ગઈ છે.
1.    સ્વદેશી ટેકનોલોજી: વિદેશી ઘડિયાળોની નિષ્ફળતા બાદ ઈસરોએ હવે પોતાની સ્વદેશી રુબિડિયમ ઘડિયાળો વિકસાવી છે. મે ૨૦૨૩માં લોન્ચ થયેલા NVS-01 સેટેલાઈટમાં આ ભારતીય ઘડિયાળ સફળતાપૂર્વક લગાવવામાં આવી છે.
2.    લોન્ચિંગમાં અવરોધ: જાન્યુઆરી ૨૦૨૫માં લોન્ચ કરાયેલ NVS-02 ઉપગ્રહ તેની નિર્ધારિત ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચી શક્યો ન હતો, જેનાથી રિપ્લેસમેન્ટમાં વિલંબ થયો છે.
3.    ભવિષ્યનું લક્ષ્ય: ઈસરો વર્ષ ૨૦૨૬ના અંત સુધીમાં વધુ ત્રણ નવા ઉપગ્રહો લોન્ચ કરીને સિસ્ટમને ફરીથી મજબૂત કરવા માટે યુદ્ધના ધોરણે કામ કરી રહ્યું છે.
નિષ્ણાતોના મતે, આ ટેકનિકલ ખામી ભારત માટે એક પાઠ સમાન છે કે સંવેદનશીલ ટેકનોલોજીમાં આત્મનિર્ભરતા કેટલી જરૂરી છે. હવે સમગ્ર દેશની નજર ઈસરોના આગામી લોન્ચિંગ પર છે, જે ભારતની પોતાની દિશા-સૂચક સિસ્ટમને ફરીથી પાટા પર લાવશે.