જીનીવા: વિશ્વ જે પરમાણુ યુદ્ધના ભય નીચે જીવી રહ્યું છે, તે શાંતિ મંત્રણાઓ કેમ નિષ્ફળ ગઈ તેનો એક ચોંકાવનારો અહેવાલ સામે આવ્યો છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને ચાલેલી વાટાઘાટોમાં અમેરિકી પ્રતિનિધિઓની ગંભીર ભૂલો, ભૌગોલિક અજ્ઞાનતા અને રાજદ્વારી પ્રોટોકોલના ભંગે આખરે વિનાશક હુમલાઓ માટે માર્ગ મોકળો કર્યો હોવાનું વિશ્લેષણ બહાર આવ્યું છે.

સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના ખાસ દૂત સ્ટીવ વિટકોફ અને જેરેડ કુશનરે વાટાઘાટો દરમિયાન અત્યંત 'વિચિત્ર' અભિગમ અપનાવ્યો હતો. એક તબક્કે તો તેમણે ઈરાની વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અરાઘચીને યુએસ નેવીના એ જહાજની મુલાકાત લેવા આમંત્રણ આપ્યું હતું, જે ઈરાન સરકારને ઉથલાવવા માટે ગલ્ફમાં તૈનાત કરવામાં આવ્યું હતું! આ પ્રકારના અવ્યવહારુ પ્રસ્તાવોએ ઈરાની પ્રતિનિધિઓમાં વિશ્વાસને બદલે શંકા જન્માવી હતી.

અજ્ઞાનતા બની અવરોધ

ગલ્ફના એક રાજદ્વારીએ આક્ષેપ કર્યો છે કે વિટકોફ પાસે પ્રાદેશિક કુશળતાનો અભાવ હતો. તેમણે એક ઈન્ટરવ્યુમાં વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વની 'હોર્મુઝની સામુદ્રધુની' (Strait of Hormuz) ને 'હોર્મુઝનો અખાત' કહીને સંબોધતા સૌને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધા હતા. એટલું જ નહીં, પરમાણુ વિજ્ઞાનના જટિલ પાસાઓ સમજવાને બદલે અમેરિકી પક્ષે વાટાઘાટોમાં લશ્કરી કમાન્ડરોને સામેલ કર્યા, જેનાથી ઓમાન જેવા મધ્યસ્થી દેશો પણ નારાજ થયા હતા.

વાટાઘાટો કે માત્ર એક યુક્તિ?

ઈરાની પક્ષનો હવે એવો દાવો છે કે આ વાટાઘાટો ક્યારેય ગંભીર નહોતી, પરંતુ અમેરિકાને તેનું સૈન્ય બળ એકત્ર કરવા માટેનો સમય મેળવવાની એક 'યુક્તિ' હતી. બીજી તરફ, વિટકોફે ઈરાનીઓને 'છેતરપિંડી કરનારા' ગણાવ્યા હતા. ૧૭ ફેબ્રુઆરીની નિર્ણાયક બેઠકમાં પણ ઈરાનીઓને માત્ર સાડા ત્રણ કલાકનો સમય અપાયો હતો, જે જટિલ પરમાણુ કરાર માટે પૂરતો નહોતો.

હવે શું?

યુદ્ધ પછી હવે ઈરાનમાં પરમાણુ હથિયારો મેળવવાની માંગ વધુ પ્રબળ બની રહી છે. નવા સર્વોચ્ચ નેતા મોજતબા ખામેનીએ હજુ સુધી પરમાણુ હથિયારો પરના પ્રતિબંધના જૂના ફતવા અંગે કોઈ સ્પષ્ટતા કરી નથી. તેહરાનમાં જનતાનો રોષ એ સ્તરે છે કે તેઓ હવે અમેરિકા સાથે કોઈ પણ પ્રકારની મંત્રણાનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. આ અસ્પષ્ટતા અને ગેરસમજોએ વિશ્વને એક એવા વળાંક પર લાવી દીધું છે જ્યાંથી શાંતિનો માર્ગ વધુ મુશ્કેલ જણાય છે.