નવી દિલ્‍હી તા.૧૯: ઈરાન અને અમેરિકા-ઈઝરાયલ વચ્‍ચે ચાલી રહેલો સંઘર્ષ હવે ખૂબ જ ખતરનાક તબક્કામાં પ્રવેશી ગયો છે. વિશ્વના સૌથી મોટા ગેસ પ્‍લાન્‍ટ પૈકીના એક કતારના રાસ લાફાન પર ઈરાનના મોટા હુમલાએ વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં ગભરાટ ફેલાવ્‍યો છે. આ હુમલા બાદ કતાર એનર્જીના ઉત્‍પાદન બંધ થવાથી ભારત જેવા દેશોમાં રસોઈ ગેસ (LPG) અને કુદરતી ગેસ (LNG) ની તીવ્ર અછતનો ભય ઉભો થયો છે. આ મિસાઈલ હુમલો ઈરાનના પારસ ગેસ ક્ષેત્ર પર તાજેતરમાં ઈઝરાયલી હુમલા સામે બદલો લેવાની કાર્યવાહી હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઈઝરાયલી હુમલા પછી તરત જ, ઈરાને સાઉદી અરેબિયા, સંયુક્‍ત આરબ અમીરાત (UAE) અને કતારને ખુલ્‍લેઆમ ચેતવણી આપી હતી કે આગામી કલાકોમાં તેમના તેલ અને ગેસ પ્‍લાન્‍ટને નિશાન બનાવવામાં આવી શકે છે.

અમેરિકા-ઇઝરાયલી હુમલા પછી મધ્‍ય પૂર્વમાં વીસમા દિવસે પણ ભયંકર યુદ્ધ ચાલુ છે. ઇરાનના ટોચના નેતૃત્‍વને નોંધપાત્ર નુકસાન થયું છે, પરંતુ તેહરાન ખાડી અને ઇઝરાયલમાં યુએસ બેઝ પર મિસાઇલો છોડવાનું ચાલુ રાખે છે. ઇઝરાયલ હવાઈ હુમલા પણ કરી રહ્યું છે.

મધ્‍ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલ યુદ્ધ હવે ફક્‍ત લશ્‍કરી સંઘર્ષ નથી; છેલ્‍લા ૨૪ કલાકમાં, તે સીધો તેલ યુદ્ધ બની ગયો છે. ઉર્જા સ્‍થાપનો પર સીધા હુમલા થઈ રહ્યા છે, જેની અસર વિશ્વના ઘણા અન્‍ય પ્રદેશો પર પડી રહી છે.

વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો ખોરવાયો છે, જેના કારણે તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થયો છે.

મધ્‍ય પૂર્વના સંઘર્ષમાં એક મોટો વળાંક ત્‍યારે આવ્‍યો જ્‍યારે ઇઝરાયલે ઇરાનના દક્ષિણ પાર્સ ગેસ ક્ષેત્ર પર હુમલો કર્યો. અખાતની નીચે સ્‍થિત આ ગેસ ક્ષેત્ર વિશ્વનું સૌથી મોટું છે. તે ઈરાન અને કતાર વચ્‍ચે વહેંચાયેલું છે. ઈરાની બાજુએ, તેને દક્ષિણ પાર્સ કહેવામાં આવે છે અને કતારની બાજુએ, તેને ઉત્તર ક્ષેત્ર કહેવામાં આવે છે.

ઈરાની રાજ્‍ય મીડિયાએ બુધવારે અહેવાલ આપ્‍યો હતો કે ઇઝરાયલે ઈરાનના દક્ષિણ પાર્સ કુદરતી ગેસ ક્ષેત્ર પર હુમલો કર્યો હતો, જે વિશ્વના સૌથી મોટા ગેસ સંસાધનોનો ભાગ છે અને દેશના ઉર્જા પુરવઠાનો મુખ્‍યસ્ત્રેત છે.

રાજ્‍ય મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, બુધવારે ઈરાનના અખાત કિનારે 'અસાલુયેહ' નજીક સ્‍થિત આ ગેસ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલ સુવિધાઓમાં આગ લાગી હતી. જવાબમાં, ઈરાને અન્‍ય અખાત દેશોમાં સ્‍થિત ઉર્જા સુવિધાઓ સામે બદલો લેવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી.

ઈરાન યુદ્ધે હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ દ્વારા ક્રૂડ ઓઇલ અને લિક્‍વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LPG) ની મોટાભાગની નિકાસને અવરોધિત કરીને વૈશ્વિક ઉર્જા અર્થતંત્રને ગંભીર ફટકો આપ્‍યો છે. ઈરાને તેના ગલ્‍ફ પડોશીઓમાં મુખ્‍ય નિકાસ સુવિધાઓ પર પણ હુમલો કર્યો છે, જેનાથી ઉર્જાના ભાવ વધુ દબાણમાં આવ્‍યા છે. આ ઘટના તેના ગલ્‍ફ પડોશીઓ (સાઉદી અરેબિયા, કતાર, ઓમાન, ઇરાક અને સંયુક્‍ત આરબ અમીરાત) ઈરાન પર યુએસ-ઇઝરાયલી હુમલામાં સામેલ ન હોવા છતાં પણ બની રહી છે.

તેહરાને સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ અને કતારને ચેતવણી આપ્‍યાના થોડા કલાકો પછી જ હુમલો કર્યો. અહેવાલો અનુસાર, ઈરાની હુમલાથી કતારની એક મુખ્‍ય ગેસ સુવિધામાં આગ અને માળખાકીય નુકસાન થયું હતું. આનાથી એવી આશંકા વધુ જાગી છે કે આ સંઘર્ષ હવે લશ્‍કરી થાણાઓ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યો પરંતુ વિશ્વના સૌથી મહત્‍વપૂર્ણ ઉર્જા માળખા માટે સીધો ખતરો બની ગયો છે.

આજે અમેરિકા-ઇઝરાયલ-ઈરાન યુદ્ધનો ૨૦મો દિવસ છે. બુધવારે રાત્રે ઈરાને કતારના સૌથી મોટા ગેસ પ્‍લાન્‍ટ, રાસ લફાન પર મિસાઈલ હુમલો કર્યો. આ હુમલામાં આગ લાગી અને વ્‍યાપક નુકસાન થયું, અને તાત્‍કાલિક તેને કાબુમાં લેવા માટે કટોકટી ટીમો મોકલવામાં આવી.

કતરે આ હુમલા માટે ઈરાનને દોષી ઠેરવ્‍યો છે. કતારના વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્‍યું હતું કે ઈરાને નાગરિકો અને મહત્‍વપૂર્ણ સ્‍થળોને નિશાન બનાવીને લાલ રેખા પાર કરી છે.

કતરે કહ્યું હતું કે આવા હુમલાઓ સમગ્ર પ્રદેશમાં પરિસ્‍થિતિને વધુ ખરાબ કરી શકે છે, અને તેથી, બધા દેશોએ તણાવ ઓછો કરવા અને શાંતિ જાળવવા માટે સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ.

દરમિયાન, ઈરાનના નવા સુપ્રીમ લીડર, મોજતબા ખામેનીએ સુરક્ષા વડા અલી લારીજાનીની હત્‍યાનો બદલો લેવાની ધમકી આપી છે. ખામેનીએ ચેતવણી આપી હતી કે દરેક લોહીની કિમત હોય છે.

કતારનું મેસાઇદ પેટ્રોકેમિકલ કોમ્‍પ્‍લેક્‍સ અને રાસ લાફાન રિફાઇનરી સાઉદી અરેબિયાનું જુબેલ પેટ્રોકેમિકલ કોમ્‍પ્‍લેક્‍સ યુએઈનું અલ હોસ્‍ન ગેસ ફિલ્‍ડ કતારમાં નુકસાન અને વર્તમાન પરિસ્‍થિતિ કતારએ પુષ્ટિ આપી છે કે ઈરાની મિસાઈલ હુમલાથી રાસ લાફાન ઔદ્યોગિક શહેરના કેટલાક ભાગોમાં ભારે આગ અને માળખાકીય નુકસાન થયું છે. જો કે, કતારની સંરક્ષણ પ્રણાલીઓએ કેટલીક મિસાઈલોને અટકાવી દીધી હતી, અને કટોકટી સુરક્ષા પ્રણાલીઓએ ખૂબ મોટા અને વધુ વિનાશક વિસ્‍ફોટને ટાળ્‍યો હતો.

કતાર એનર્જી કંપનીએ બુધવારે પુષ્ટિ આપી હતી કે વિશ્વના સૌથી મહત્‍વપૂર્ણ LPGહબને નોંધપાત્ર નુકસાન થયું છે. જો કે, રાહતની વાત એ છે કે બધા કર્મચારીઓ સુરક્ષિત છે અને કોઈ જાનહાનિના અહેવાલ નથી. નાગરિક સંરક્ષણ ટીમો આગને પ્રાથમિક નિયંત્રણમાં લાવવામાં સફળ રહી છે.

કતારના વિદેશ મંત્રાલયે હુમલાની સખત નિદા કરી હતી, તેને ક્રૂર કૃત્‍ય અને દેશની સાર્વભૌમત્‍વ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનું સ્‍પષ્ટ ઉલ્‍લંઘન ગણાવ્‍યું હતું. મંત્રાલયે જણાવ્‍યું હતું કે કતાર સતત સંયમ અને નાગરિક અને ઉર્જા માળખાના રક્ષણ માટે હાકલ કરે છે, પરંતુ ઈરાનનું બેજવાબદાર વર્તન સમગ્ર ક્ષેત્રને ઊંડા સંકટમાં ધકેલી રહ્યું છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ માટે સીધો ખતરો ઉભો કરી રહ્યું છે.

આ ફક્‍ત મિસાઇલ હુમલો નથી; તે આ યુદ્ધમાં એક મોટો વ્‍યૂહાત્‍મક પરિવર્તન દર્શાવે છે. અત્‍યાર સુધી, બંને પક્ષો વચ્‍ચેની લડાઈ મુખ્‍યત્‍વે લશ્‍કરી થાણાઓ, કમાન્‍ડ સેન્‍ટરો અને રાજકીય લક્ષ્યો સુધી મર્યાદિત હતી. પરંતુ હવે, એક આર્થિક યુદ્ધ શરૂ થયું છે, જે સીધા વિશ્વના સૌથી મહત્‍વપૂર્ણ ઉર્જા માળખાને લક્ષ્ય બનાવી રહ્યું છે.

રાસ લાફાન વિશ્વના સૌથી મોટા કુદરતી ગેસ અનામત, નોર્થ ફિલ્‍ડ સાથે જોડાયેલું છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, કતાર આ ગેસ અનામતને ઈરાન સાથે શેર કરે છે (ઈરાનમાં, તેને સાઉથ પાર્સૅ કહેવામાં આવે છે). શેર કરેલ ઉર્જાસ્ત્રેત પરનો આ હુમલો સંકેત આપે છે કે વૈશ્વિક ઉર્જા જીવનરેખા પણ હવે બદલાની આગથી સુરક્ષિત નથી.

ભારત માટે, આ હુમલો અને મધ્‍ય પૂર્વમાં તણાવ આર્થિક આંચકાથી ઓછો નથી. તેની પાછળનું મુખ્‍ય કારણ પુરવઠા શૃંખલામાં વિક્ષેપ છે. ભારત તેની કુલ LNG જરૂરિયાતોના આશરે ૪૦%  (વાર્ષિક આશરે ૨૭ મિલિયન ટન) ફક્‍ત કતારથી આયાત કરે છે. રાસ લાફાન પ્‍લાન્‍ટમાંથી પુરવઠામાં વિક્ષેપનો સીધો અર્થ ભારતના ગેસ ગ્રીડમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે. ઈરાનના રિવોલ્‍યુશનરી ગાર્ડ્‍સ (IRGC) એ મહત્‍વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ, હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટને અસરકારક રીતે અસુરક્ષિત બનાવી દીધો છે અને કાર્ગો જહાજો પર હુમલા થઈ રહ્યા છે. આ ભારત માટે દુઃખદ બાબત છે, કારણ કે ભારત આ માર્ગ દ્વારા તેની ઊર્જાનો નોંધપાત્ર જથ્‍થો આયાત કરે છે. કતારના ઉત્‍પાદનમાં વિક્ષેપ અને પુરવઠા શૃંખલામાં વિક્ષેપને કારણે એશિયન LNG બેન્‍ચમાર્ક ભાવમાં લગભગ ૩૯% થી ૫૦% સુધીનો વધારો થયો છે. જો આ પરિસ્‍થિતિ ચાલુ રહે, તો તે ભારતમાં ગેસ સિલિન્‍ડર અને CNG ભાવને સીધી અસર કરી શકે છે.

વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર અને અર્થતંત્ર પર અસર આ હુમલાના પરિણામો ફક્‍ત કતાર સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં.

વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલા કતાર લિક્‍વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LPG) ના વિશ્વના સૌથી મોટા નિકાસકારોમાંનો એક છે. તે મુખ્‍યત્‍વે યુરોપ, એશિયા, ભારત, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયાને ઊર્જા સપ્‍લાય કરે છે.

ભાવ વધારોઃ આ હુમલાને કારણે ગેસના ભાવમાં તીવ્ર ઉછાળો, તેલ બજારોમાં નોંધપાત્ર અસ્‍થિરતા અને લાંબા સમય સુધી પુરવઠાની અછતનો ભય છે.

વેપાર માર્ગો માટે ખતરોઃ વિશ્‍લેષકો ચેતવણી આપે છે કે જો હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ જેવા મુખ્‍ય દરિયાઈ માર્ગો ખોરવાઈ જાય છે, તો વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા શૃંખલા તૂટી શકે છે.

આ ઘટના સ્‍પષ્ટ કરે છે કે મધ્‍ય પૂર્વ હાલમાં પાવડરના ડબ્‍બા પર બેઠેલું છે. ગેસ પ્‍લાન્‍ટ અત્‍યંત સંવેદનશીલ છે, જ્‍યાં એક નાની ભૂલ પણ મોટા વિસ્‍ફોટ અને પર્યાવરણીય આપત્તિનું કારણ બની શકે છે. જોકે આ વખતે મોટી આપત્તિ ટાળી દેવામાં આવી છે, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વને પ્રશ્ન સતાવે છેઃ જો પાવર પ્‍લાન્‍ટ એટલા સંવેદનશીલ છે, તો શું તેલ ટર્મિનલ, દરિયાઈ વેપાર માર્ગો અથવા સમગ્ર ઊર્જા કોરિડોર આગામી લક્ષ્યો હશે?