નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટ બાર એસોસિએશન (SCBA) ની પ્રથમ રાષ્ટ્રીય પરિષદમાં દેશના ટોચના ન્યાયાધીશોએ ન્યાયિક શાસન અને કાર્યભારના દબાણ અંગે ચોંકાવનારો ખુલાસો કર્યો છે. જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્નાએ અત્યંત ગંભીરતાપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ન્યાયાધીશોનો કાર્યભાર માત્ર કોર્ટરૂમમાં સુનાવણી પૂરતો સીમિત નથી. તેમણે ભાવુક સ્વરે કહ્યું કે જ્યારે સામાન્ય લોકો રજાઓ માણી રહ્યા હોય છે, ત્યારે ન્યાયાધીશો હોળી, દિવાળી, નાતાલ અને ઉનાળાની રજાઓ દરમિયાન પણ મોડી રાત સુધી જાગીને પેન્ડિંગ ચુકાદાઓ લખતા હોય છે. ન્યાયાધીશો માટે આ એક બેવડી ભૂમિકા જેવું છે, જ્યાં સવારથી સાંજ સુધી કોર્ટમાં કેસ ચલાવ્યા બાદ રાત્રિના સમયે માનસિક શ્રમ કરીને ન્યાયિક દસ્તાવેજો તૈયાર કરવા પડે છે.

ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં સરકારની ભૂમિકા અંગે પણ આ પરિષદમાં આકરા પ્રહારો કરવામાં આવ્યા હતા. જસ્ટિસ નાગરત્નાએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે અદાલતોમાં કેસોના બેકલોગ માટે સરકારી મુકદ્દમાઓનો મોટો બોજ જવાબદાર છે. તેમણે કહ્યું કે રાજ્ય સરકાર હોય કે કેન્દ્ર, તે દેશની સૌથી મોટી મુકદ્દમા કરનાર પક્ષકાર છે. સરકાર પાસેથી એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે તે એક 'આદર્શ મુકદ્દમાબાજ' બને અને બિનજરૂરી કેસોને ખેંચવાને બદલે સંયમ રાખે, પરંતુ વાસ્તવિકતામાં સરકાર અંત સુધી કાયદાકીય લડાઈ ચાલુ રાખે છે. આ પ્રવૃત્તિ માત્ર અદાલતોનો સમય જ નથી બગાડતી, પરંતુ ન્યાયાધીશો પર કામનું ભારણ પણ અસહ્ય બનાવે છે.

આ જ ચર્ચામાં જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તાએ ન્યાયાધીશોની માનસિક સ્થિતિ અને એકાગ્રતા અંગે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સવારે ૧૦:૩૦ થી સાંજે ૪ વાગ્યા સુધી સતત કેસો સાંભળવા માટે અત્યંત માનસિક ક્ષમતાની જરૂર હોય છે. મનુષ્ય તરીકે ન્યાયાધીશના મનને પણ આરામની જરૂર હોય છે. લોકો ન્યાય આપવાની પ્રક્રિયાને દૈવી કાર્ય માને છે અને ન્યાયાધીશો પાસે ભગવાન જેવી અપેક્ષાઓ રાખે છે, પરંતુ એ ભૂલવું ન જોઈએ કે અતિશય થાકને કારણે ન્યાયની પ્રક્રિયામાં ભૂલ થવાનું જોખમ વધી જાય છે. તેમણે વકીલો અને વાદીઓને અપીલ કરી હતી કે તેઓ ન્યાયાધીશો પર તાત્કાલિક ચુકાદા આપવા માટે બિનજરૂરી દબાણ ન કરે.

ન્યાયાધીશોએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તેઓ રાષ્ટ્રની સેવા કરવા માટે કટિબદ્ધ છે, પરંતુ તેના બદલામાં તેમની શારીરિક અને માનસિક ક્ષમતાઓની મર્યાદાઓને પણ સમજવી જરૂરી છે. જો ન્યાયાધીશો એટલા થાકી જશે કે તેઓ યોગ્ય રીતે વિચારી ન શકે, તો તેનાથી અંતે ન્યાયની ગુણવત્તા પર જ અસર પડશે. આ પરિષદમાં "ન્યાયિક શાસનની પુનઃકલ્પના" વિષય હેઠળ સંસ્થાઓને મજબૂત બનાવવા માટે ન્યાયાધીશોના કાર્યભારને સંતુલિત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ ચર્ચાએ કાયદાકીય ક્ષેત્રમાં એક નવી નવી દિશા ખોલી છે, જ્યાં ન્યાયતંત્રની આંતરિક મુશ્કેલીઓ હવે જાહેરમાં સ્વીકારવામાં આવી રહી છે.