નવી દિલ્હી: વર્તમાન સમયમાં જ્યારે સમગ્ર વિશ્વ ગંભીર ઉર્જા સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્યારે ભારતની વિદેશ નીતિ અને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા (Strategic Autonomy) એ વિશ્વભરનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ભારતીય બંદરો પર એક દુર્લભ દ્રશ્ય જોવા મળી રહ્યું છે, જ્યાં રશિયાનું ક્રૂડ ઓઈલ ટેન્કર અને અમેરિકાનું એલપીજી (LPG) જહાજ એકસાથે ઈંધણનો જથ્થો ઉતારી રહ્યા છે. આ કોઈ યોગાનુયોગ નથી, પરંતુ ભારતની સંતુલિત અને રાષ્ટ્રીય હિતને સર્વોપરી રાખતી રાજદ્વારી સફળતા છે.

વૈશ્વિક અસ્થિરતા અને ભારતની સ્થિતિ:
મધ્ય પૂર્વના દેશો જેવા કે ઈરાન, યુએઈ અને કતારમાં વધતા તણાવ અને હુમલાઓને કારણે વૈશ્વિક રિફાઇનિંગ ક્ષમતા અને ગેસ ઉત્પાદન પર માઠી અસર પડી છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં અસ્થિરતાને કારણે પુરવઠો ખોરવાતા વિશ્વભરમાં ઉર્જાના ભાવમાં તોતિંગ વધારો થયો છે. યુરોપથી લઈને દક્ષિણ એશિયા સુધીના દેશો અસુરક્ષિત અનુભવી રહ્યા છે. પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશમાં ગેસની ભારે અછત સર્જાઈ છે, જ્યારે યુરોપ પણ મર્યાદિત પુરવઠાને કારણે દબાણ હેઠળ છે. આવી સ્થિતિમાં પણ ભારત પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો અવિરતપણે સંતોષી રહ્યું છે.

ત્રણ વિરોધી મોરચા અને ભારતનો સમન્વય:
ભારતની ડોક્ટ્રિન ઓફ સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી હેઠળ, નવી દિલ્હીએ કોઈ એક જૂથ સાથે જોડાવાને બદલે તમામ પક્ષો સાથે વ્યાવહારિક સંબંધો કેળવ્યા છે. રશિયા પાસેથી ડિસ્કાઉન્ટેડ ક્રૂડ ઓઈલ, અમેરિકા પાસેથી મોટા પાયે એલપીજી અને હવે પ્રતિબંધો હળવા થતા ઈરાન પાસેથી તેલની આયાત ફરી શરૂ કરીને ભારતે પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા કવચ મજબૂત કર્યું છે. ભારત પોતાની ૯૦ ટકા જરૂરિયાતો આયાત દ્વારા પૂરી કરે છે, તેથી આ પ્રકારનું વૈવિધ્યીકરણ દેશની અર્થવ્યવસ્થા માટે અત્યંત મહત્વનું છે.

સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને ભાવિ વ્યૂહરચના:
રશિયા પાસેથી તેલની આયાત દર મહિને કરોડો બેરલ સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, જ્યારે અમેરિકાથી આવતો એલપીજી ગેસ ભારતની રસોઈ ગેસની લોકકલ્યાણકારી યોજનાઓ (જેમ કે ઉજ્જવલા યોજના) માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે. ભારત પાસે માત્ર થોડા અઠવાડિયાના વપરાશ જેટલો જ વ્યૂહાત્મક અનામત જથ્થો હોવા છતાં, સરકારની સક્રિય નીતિએ સંભવિત જોખમોને ટાળ્યા છે. જ્યારે અન્ય દેશો રાજકીય જોડાણોને કારણે પુરવઠામાં અવરોધ અનુભવી રહ્યા છે, ત્યારે ભારતની 'નેશન ફર્સ્ટ'ની નીતિએ ઈંધણને ભૌગોલિક રાજકીય હથિયાર બનતા અટકાવ્યું છે.