નવી દિલ્હી : એર ઇન્ડિયા દ્વારા તેના કેબિન ક્રૂ માટે અમલમાં મૂકાયેલી નવી "ફિટ-ટુ-ફ્લાય" નીતિએ તબીબી જગતમાં એક નવી ચર્ચા છેડી દીધી છે. એરલાઇને ક્રૂ મેમ્બર્સની ફિટનેસ માપવા માટે 'બોડી માસ ઇન્ડેક્સ' (BMI) ને મુખ્ય માપદંડ બનાવ્યો છે, પરંતુ એપોલો હોસ્પિટલના જાણીતા ન્યુરોલોજીસ્ટ ડૉ. સુધીર કુમારે આ પદ્ધતિ સામે લાલબત્તી ધરી છે. તેમના મતે, માત્ર વજન અને ઊંચાઈના આધારે કોઈ વ્યક્તિને 'અનફિટ' જાહેર કરવી એ વૈજ્ઞાનિક રીતે ખોટું છે.
ડૉક્ટરે સમજાવ્યું કે BMI ની સૌથી મોટી ખામી એ છે કે તે શરીરમાં રહેલા સ્નાયુઓ (Muscles) અને વધારાની ચરબી (Fat) વચ્ચે તફાવત કરી શકતું નથી. આનો અર્થ એ થયો કે જો કોઈ વ્યક્તિ નિયમિત કસરત કરતી હોય અને તેના સ્નાયુઓ મજબૂત હોય, તો તેનું વજન વધારે હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં BMI સ્કેલ તેને 'મેદસ્વી' બતાવશે, જ્યારે વાસ્તવમાં તે વ્યક્તિ શારીરિક રીતે અત્યંત ફિટ હોય છે.
આંતરિક સ્વાસ્થ્ય કે બાહ્ય દેખાવ?
ઘણીવાર એવું બને છે કે વ્યક્તિનું વજન આદર્શ હોય અને તે BMI મુજબ 'નોર્મલ' દેખાતી હોય, પરંતુ તેના શરીરમાં સ્નાયુઓ ઓછા અને હાનિકારક ચરબી વધુ હોઈ શકે છે. આવી વ્યક્તિને 'સ્કીની ફેટ' કહેવામાં આવે છે, જે બહારથી ફિટ દેખાવા છતાં હૃદયરોગ કે મેટાબોલિક બીમારીઓનો શિકાર હોઈ શકે છે. ડૉક્ટરો કહે છે કે જોખમ કુલ વજનમાં નથી, પણ ચરબી શરીરમાં ક્યાં સંગ્રહિત થાય છે તેમાં છે.
સ્વાસ્થ્ય માપવાની સાચી રીત કઈ?
તબીબી વિજ્ઞાન મુજબ, BMI કરતા નીચેના બે માપદંડો વધુ સચોટ અને વિશ્વસનીય છે:
૧. કમરનું માપન (Waist Circumference): કમરનો ઘેરાવો કેટલો છે.
૨. કમર-થી-ઊંચાઈ ગુણોત્તર (Waist-to-Height Ratio): તમારી ઊંચાઈના અડધા કરતા ઓછી તમારી કમર હોવી જોઈએ.
આ પદ્ધતિઓ દ્વારા ખબર પડે છે કે પેટના ભાગે કેટલી ચરબી જમા થઈ છે, જે ડાયાબિટીસ અને બીપી જેવા રોગોનું મુખ્ય કારણ છે.
કેવી હોવી જોઈએ એરલાઇન્સની નીતિ?
નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે ફિટનેસનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે માત્ર વજન મશીન પર નિર્ભર રહેવાને બદલે શારીરિક ચપળતા, કાર્યક્ષમતાના પરીક્ષણો અને નિયમિત બ્લડ ટેસ્ટ જેવા મેટાબોલિક માર્કર્સનો સમાવેશ કરવો જોઈએ. સાચી ફિટનેસ એ છે કે તમે અંદરથી કેટલા સ્વસ્થ છો અને કટોકટીના સમયે કેટલા કાર્યક્ષમ રહી શકો છો.
એર ઇન્ડિયાની આ નીતિ જો વધુ વૈજ્ઞાનિક બનાવવામાં આવે, તો જ તે દરેક કર્મચારી માટે ન્યાયી સાબિત થશે.