વોશિંગ્ટન:વૈશ્વિક રાજનીતિ અને અર્થતંત્રમાં છેલ્લા ૨૪ કલાકમાં એક અત્યંત ચોંકાવનારો વળાંક આવ્યો છે. ઈરાને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીને માત્ર સૈન્ય રીતે બંધ નથી કરી, પરંતુ આ ૨૧ માઈલ પહોળા જળમાર્ગને એક ‘પેમેન્ટ સિસ્ટમ’માં ફેરવી નાખ્યો છે. ઈરાનના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ માત્ર એવા જ ઓઈલ ટેન્કરોને પસાર થવાની મંજૂરી આપશે જે તેલના વ્યવહાર માટે અમેરિકી ડોલરને બદલે ચીની ચલણ ‘યુઆન’નો ઉપયોગ કરશે. આ હિલચાલ માત્ર એક યુદ્ધની રણનીતિ નથી, પરંતુ છેલ્લા 52 વર્ષથી ચાલી આવતી અમેરિકાની નાણાકીય પકડ પર સીધો પ્રહાર છે.

જાપાન જેવો અમેરિકી સાથી દેશ પણ ઝૂક્યો:
આ ઘટનાક્રમમાં સૌથી મોટો આંચકો ત્યારે લાગ્યો જ્યારે એવા અહેવાલો આવ્યા કે અમેરિકાનો અત્યંત નજીકનો સાથી અને G7 જૂથનો સભ્ય દેશ જાપાન, ઈરાનને ચીની યુઆનમાં પેમેન્ટ કરવા સંમત થયો છે. જાપાન પોતાની જરૂરિયાતનું ૭૦ ટકા તેલ હોર્મુઝના માર્ગે મેળવે છે. એક અમેરિકી સંધિ સાથી દેશ હોવા છતાં, ઉર્જાની તાતી જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે જાપાન દ્વારા ચીની ચલણમાં ચૂકવણી કરવાનો નિર્ણય વોશિંગ્ટન માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે.

પેટ્રોડોલર સિસ્ટમનો ઇતિહાસ અને જોખમ:
વર્ષ ૧૯૭૪માં અમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે એક સમજૂતી થઈ હતી, જે મુજબ વિશ્વભરમાં વેચાતા તેલની કિંમત ડોલરમાં નક્કી કરવામાં આવશે અને બદલામાં અમેરિકા સાઉદીને સુરક્ષાની ગેરંટી આપશે. આ વ્યવસ્થાએ ‘પેટ્રોડોલર’ સિસ્ટમને જન્મ આપ્યો, જે અમેરિકી આર્થિક તાકાતનો પાયો છે. દુનિયાના દરેક દેશે તેલ ખરીદવા માટે ડોલરની જરૂર પડતી હતી, જેના કારણે અમેરિકા સસ્તા દરે લોન મેળવીને પોતાની સૈન્ય શક્તિ અને વૈશ્વિક પ્રભુત્વ જાળવી શકતું હતું. ઈરાને હવે આ 52 વર્ષ જૂની વ્યવસ્થાના પાયા હચમચાવી દીધા છે.

ચીન અને ઈરાનનું પૂર્વનિર્ધારિત આયોજન:
માહિતી મુજબ, ૨૮ ફેબ્રુઆરીથી અત્યાર સુધીમાં ઈરાનનું ૧૧.૭ થી ૧૬.૫ મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ હોર્મુઝના માર્ગે ચીન પહોંચ્યું છે. જ્યારે અન્ય દેશો માટે રસ્તો બંધ હતો, ત્યારે ચીનના ટેન્કરો મુક્તપણે અવરજવર કરી રહ્યા હતા કારણ કે ચીન યુઆનમાં ચૂકવણી કરે છે. ચીને વર્ષોથી પોતાની વૈકલ્પિક પેમેન્ટ સિસ્ટમ ‘CIPS’ મજબૂત કરી છે, જેણે વર્ષ ૨૦૨૫માં ૨૪૫ ટ્રિલિયન યુઆનનું ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રોસેસ કર્યું છે. આ આંકડો પાછલા વર્ષ કરતા ૪૩ ટકા વધારે છે, જે દર્શાવે છે કે આ આર્થિક જાળ ઘણા સમય પહેલાથી બિછાવવામાં આવી હતી.

વૈશ્વિક ઉર્જા પ્રણાલીમાં આવેલા આ ધરખમ ફેરફાર સામે અમેરિકા હવે કેવો વ્યૂહાત્મક પ્રતિસાદ આપે છે તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર ટકેલી છે. આગામી સમયમાં આ સંઘર્ષ લશ્કરી મોરચાને બદલે આર્થિક મોરચે વધુ તીવ્ર બને તેવા સ્પષ્ટ સંકેતો મળી રહ્યા છે.