નવી દિલ્હી: ભારતના કાનૂની અને તબીબી ઈતિહાસમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ પ્રકરણનો મંગળવારે અંત આવ્યો છે. દેશમાં અદાલત દ્વારા પેસિવ યુથેનેશિયા એટલે કે 'નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુ'ની મંજૂરી મેળવનાર પ્રથમ દર્દી હરીશ રાણાનું દિલ્હીની ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે નિધન થયું છે. ૩૧ વર્ષીય હરીશ રાણા છેલ્લા ૧૩ વર્ષથી અસહ્ય પીડા અને ગંભીર શારીરિક અવસ્થામાં જીવન વિતાવી રહ્યા હતા.

અકસ્માતથી વેજિટેટિવ સ્ટેટ સુધીની સફર:
હરીશ રાણા પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં બી.ટેકનો અભ્યાસ કરતા હતા ત્યારે વર્ષ ૨૦૧૩માં ચોથા માળની બાલ્કનીમાંથી નીચે પટકાતા તેમને માથાના ભાગે ગંભીર ઈજાઓ પહોંચી હતી. આ અકસ્માત બાદ તેઓ સતત વેજિટેટિવ સ્ટેટમાં (નિષ્ક્રિય અવસ્થામાં) રહ્યા હતા. એક દાયકાથી વધુ સમય સુધી તેઓ કૃત્રિમ પોષણ (Artificial Nutrition) અને વચ્ચે-વચ્ચે ઓક્સિજન સપોર્ટ પર જીવિત રહ્યા હતા. તેમના પરિવારે લાંબી કાનૂની લડત બાદ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સન્માનજનક મૃત્યુ માટે અરજી કરી હતી.

સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક આદેશ:
૧૧ માર્ચના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે હરીશ રાણાના કેસમાં પેસિવ યુથેનેશિયાની મંજૂરી આપતા એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો હતો. અદાલતે તબીબોને નિર્દેશ આપ્યો હતો કે લાઈફ સપોર્ટ હટાવવાની પ્રક્રિયા એવી રીતે કરવામાં આવે જેથી દર્દીની ગરિમા જળવાય. આ આદેશ બાદ ૧૪ માર્ચે તેમને ગાઝિયાબાદ સ્થિત તેમના ઘરેથી એઈમ્સ દિલ્હીના પેલિએટિવ કેર યુનિટમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા.

એઈમ્સનો મેડિકલ પ્રોટોકોલ:
હરીશ રાણાના કેસમાં લાઈફ સપોર્ટ પાછો ખેંચવાની પ્રક્રિયા માટે ડો. સીમા મિશ્રાના નેતૃત્વમાં એક મલ્ટિડિસિપ્લિનરી ટીમ બનાવવામાં આવી હતી. આ ટીમમાં ન્યુરોસર્જરી, ઓન્કો-એનેસ્થેસિયા અને સાયકિયાટ્રીના નિષ્ણાતો સામેલ હતા. સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો મુજબ સ્થાપિત તબીબી પ્રોટોકોલને અનુસરીને, તેમના કૃત્રિમ પોષણને અત્યંત દેખરેખ હેઠળ ધીમે ધીમે બંધ કરવામાં આવ્યું હતું.

ભારતમાં એન્ડ-ઓફ-લાઈફ કેર, તબીબી નૈતિકતા અને કાનૂની સલામતીના દૃષ્ટિકોણથી આ કેસ એક માઈલસ્ટોન સાબિત થયો છે. હરીશ રાણાના નિધન સાથે એક લાંબી તબીબી લડાઈનો અંત આવ્યો છે, જે ભવિષ્યમાં આવા જટિલ કિસ્સાઓ માટે માર્ગદર્શક સાબિત થશે.