નવી દિલ્હી, તા.26: કપાળ પર કુમકુમની રેખા, શાંત આત્મીયતાથી લપેટાયેલી સાડી અને નવરાત્રીના દીવાની જ્યોત સામે જોડાયેલા હાથ—આ માત્ર ધાર્મિક પ્રતીકો નથી, પરંતુ એક એવી જીવંત પરંપરા છે જે હજારો વર્ષોથી અવિરત વહી રહી છે. હિન્દુ સ્ત્રીને સમજવા માટે કોઈ વ્યાખ્યાની નહીં, પણ આ જીવંત સાતત્યને જોવાની જરૂર છે. ઋગ્વેદના સ્તોત્રોની રચનાથી લઈને ભારતના બંધારણને આકાર આપવા સુધી, સ્ત્રીઓ હંમેશા ભારતીય બૌદ્ધિક અને જાહેર જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો રહી છે.

પૂરકતાનો દાર્શનિક આધાર

હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રી અને પુરુષને વિરોધી નહીં, પણ એક જ વાસ્તવિકતાના બે પૂરક પાસાં માનવામાં આવ્યા છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં સર્જનને એક સંપૂર્ણ એકમ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે, જે બે ભાગમાં વિભાજિત દેખાય છે. આ સમાનતા કોઈ સામાજિક નિર્માણ નથી, પણ અસ્તિત્વમાં સહજ છે. લગ્નના સાત ફેરા (સપ્તપદી) માં પણ 'સહધર્મિની' અને 'અર્ધાંગિની' જેવા શબ્દો વંશવેલો નહીં, પણ ખભેખભા મિલાવીને ચાલવાની ભાગીદારી દર્શાવે છે.

ઇતિહાસના વળાંકો અને પડકારો

વૈદિક કાળમાં ગાર્ગી અને મૈત્રેયી જેવી વિદુષી મહિલાઓ જ્ઞાન પરંપરાનું નેતૃત્વ કરતી હતી. હોરેસ હેમેન વિલ્સન જેવા વિદેશી વિદ્વાનોએ પણ નોંધ્યું હતું કે પ્રાચીન કાળમાં હિન્દુઓ જેટલું સન્માન સ્ત્રીઓને ક્યાંય મળતું નહોતું. જોકે, ઇસ્લામિક આક્રમણો અને વિદેશી શાસન દરમિયાન સુરક્ષાના પ્રશ્નો ઉભા થતા સ્ત્રીઓની ગતિશીલતા અને શિક્ષણ પર અસર પડી હતી. પડદા પ્રથા જેવા રિવાજો એ સમયના સંજોગોનો પ્રતિભાવ હતો, નહીં કે ભારતીય સભ્યતાનો આદર્શ.

આધુનિક ભારત અને ગ્લોબલ ડાયસ્પોરા

આજે પણ એ જ સાતત્ય ચંદ્રયાન-2 ના કંટ્રોલ રૂમમાં જોવા મળે છે, જ્યાં રીતુ કરીધલ અને મુથૈયા વનિતા જેવી મહિલાઓ વ્યાવસાયિક શ્રેષ્ઠતાની સાથે સાંસ્કૃતિક મૂળિયાં પણ જાળવી રાખે છે. અમેરિકા, યુકે અને સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાયેલો ભારતીય સમુદાય (ડાયસ્પોરા) આ જ સંતુલન સાથે આગળ વધી રહ્યો છે. સ્વામી વિવેકાનંદે કહ્યું હતું તેમ, "સંપૂર્ણ સ્ત્રીત્વનો વિચાર એટલે સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા."

માતૃત્વ: સંસ્કારોનું પ્રસારણ

હિન્દુ સ્ત્રી માટે માતૃત્વ એ માત્ર લાગણી નથી, પણ એક સામાજિક રચના છે. માતા એ પ્રથમ શિક્ષક છે જે શાંતિથી, કોઈપણ ઘોષણા વિના આવનારી પેઢીમાં મૂલ્યો અને શિસ્તનું સિંચન કરે છે. આ શક્તિ અદ્રશ્ય હોવા છતાં સમગ્ર જીવનને આકાર આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

હિન્દુ સ્ત્રી ભૂતકાળનું કોઈ સ્મરણ નથી, પણ વર્તમાનની જીવંત હાજરી છે—વિકસિત છતાં મૂળિયાં સાથે જોડાયેલી, અને ભવિષ્ય માટે આદર્શ.