નવી દિલ્હી : પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભીષણ યુદ્ધે વિશ્વનું ધ્યાન અમેરિકાના 'વિદેશી સૈન્ય અડ્ડાઓ' (Foreign Military Bases) તરફ ખેંચ્યું છે. 28 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ ઇઝરાયેલ સાથે મળીને 'ઓપરેશન એપિક ફ્યુરી' હેઠળ ઈરાન પર કરેલા હુમલા બાદ, વળતા પ્રહારમાં ઈરાને ખાડી દેશોમાં આવેલા અમેરિકી એરબેઝને નિશાન બનાવ્યા છે. આ ઘટનાએ એક મોટો સવાલ ઉભો કર્યો છે: શું અમેરિકા બીજા દેશની ધરતીનો ઉપયોગ ત્રીજા દેશ પર હુમલો કરવા માટે કરી શકે?

અમેરિકાની વૈશ્વિક તાકાતનું સરનામું

અમેરિકા વિશ્વના 70 થી વધુ દેશોમાં પોતાનું સૈન્ય નેટવર્ક ચલાવે છે. મધ્ય પૂર્વમાં કતારનું અલ ઉદેદ, UAEનું અલ ધફરા અને કુવૈતનું અલી અલ-સાલેમ એરબેઝ અમેરિકાની વ્યૂહાત્મક શક્તિના સ્તંભો છે. આ અડ્ડાઓ માત્ર તે દેશોને સુરક્ષા જ નથી આપતા, પરંતુ અમેરિકાને તે પ્રદેશમાં સીધો પ્રભાવ પાડવાની સુવિધા પણ આપે છે. બદલામાં, આ દેશોને અમેરિકાનું રાજકીય અને લશ્કરી રક્ષણ મળે છે.

ભારત અને 'વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા'

દુનિયાના અનેક દેશોમાં અમેરિકી બેઝ હોવા છતાં, ભારતમાં એક પણ વિદેશી સૈન્ય અડ્ડો નથી. ભારત તેની 'વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા' (Strategic Autonomy) ના સિદ્ધાંતને વરેલું છે. ભારત માને છે કે જો કોઈ દેશને એરબેઝ બનાવવા દેવામાં આવે, તો તે દેશના યુદ્ધોમાં ભારત પણ બિનજરૂરી રીતે ખેંચાઈ શકે છે. ગલ્ફ દેશો પર અત્યારે થઈ રહેલા હુમલા તેનું જીવંત ઉદાહરણ છે. જોકે, ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે LEMOA જેવો કરાર છે, જે અંતર્ગત બંને દેશો એકબીજાની સુવિધાઓનો ઉપયોગ રિફ્યુઅલિંગ અને સમારકામ માટે કરી શકે છે, પરંતુ સૈનિકોની કાયમી તૈનાતી માટે નહીં.

શું કહે છે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો?

આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ, કોઈપણ દેશની ધરતીનો ઉપયોગ બીજા દેશ પર આક્રમણ કરવા માટે થવો જોઈએ નહીં. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ચાર્ટરની કલમ 2(4) અને 'ડ્યુ ડિલિજન્સ'ના નિયમો મુજબ, જો કોઈ દેશ જાણીજોઈને પોતાની જમીનનો ઉપયોગ હુમલા માટે કરવા દે, તો તે કાનૂની રીતે શંકાના દાયરામાં આવે છે.

નિષ્ણાતોના મતે, વિદેશી ધરતી પરથી થતા હુમલાની જવાબદારી માત્ર હુમલો કરનાર દેશની જ નહીં, પરંતુ તે સુવિધા પૂરી પાડનાર દેશની પણ બને છે. જોકે, ઘણીવાર સુરક્ષા કરારો (Security Pacts) ને કારણે આ બાબતો કાયદાકીય રીતે જટિલ બની જતી હોય છે. હાલના ઈરાન-અમેરિકા સંઘર્ષમાં ખાડી દેશોની સ્થિતિ "સૂડી વચ્ચે સોપારી" જેવી થઈ ગઈ છે, જ્યાં તેઓ અમેરિકાના મિત્ર હોવા છતાં ઈરાનના રોષનો ભોગ બની રહ્યા છે.

આમ, અમેરિકાના આ એરબેઝ તેની રક્ષા માટે 'ઢાલ' પણ છે અને ક્યારેક જે-તે દેશ માટે 'મુસીબતનું મૂળ' પણ સાબિત થાય છે. ભારત આ જ કારણોસર પોતાની ધરતી પર કોઈપણ વિદેશી બૂટ (સૈન્ય) ને મંજૂરી આપતું નથી.