ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે પડદા પાછળ મંત્રણા
દોહા (કતાર)માં બેઠક યોજાઈઃ ટ્રેક-૨ ચેનલ સક્રિયઃ બંને દેશના પ્રતિનિધિઓ મળ્યા : જોકે બંને દેશો વચ્ચે ‘‘બેક ચેનલ'' કુટનીતિનો સિલસિલો દાયકાઓથી જારી હોવાનો દાવો
નવી દિલ્હી,તા.૦૩: ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સત્તાવાર રાજદ્વારી સંબંધો અભેરાઈએ ચડી ગયા છે પણ બંને દેશો વચ્ચે અનૌપચારિક ટ્રેક ૨ ચેનલો સંપૂર્ણપણે સક્રિય છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ માં, કતારના દોહામાં ભારતીય અને પાકિસ્તાની પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ બેઠક થઈ હતી, જ્યાં બંને પક્ષોએ અનૌપચારિક ચર્ચાઓ કરી હતી. આ બેઠક ટ્રેક ૨ સંવાદનો એક ભાગ હતી. પાકિસ્તાન સમર્થિત આતંકવાદીઓ દ્વારા પહેલગામ હુમલા બાદ બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો વધુ બગડ્યા છે. જો કે, આ દોહા બેઠક તાજેતરના મહિનાઓમાં આવી પહેલી બેઠક નહોતી. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે બેક-ચેનલ અથવા ટ્રેક ૨ રાજદ્વારીની આ પ્રથા દાયકાઓથી ચાલી રહી છે. એક સમય હતો જ્યારે બંને દેશો વચ્ચે એક સાથે લગભગ ૨૦ આવા સંવાદો ચાલી રહ્યા હતા.
ટ્રેક ૨ કુટનીતિ શું છે? તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?
WION ના અહેવાલ મુજબ, જ્યારે સત્તાવાર સંબંધો તૂટી જાય છે, ત્યારે આ બેઠકોમાંથી મળેલા ઇનપુટ્સ પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. આ બેઠકો પછી કોઈ પ્રેસ રિલીઝ અથવા નિવેદનો જારી કરવામાં આવતા નથી. સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે કોઈ પણ આ વાટાઘાટોની સત્તાવાર રીતે પુષ્ટિ કે ઇનકાર કરતું નથી. ટ્રેક ૨ શબ્દ ૧૯૮૧ માં અમેરિકન રાજદ્વારી જોસેફ મોન્ટવિલે દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો. નીમરાના સંવાદ ભૂતકાળમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સૌથી લાંબા સમયથી ચાલતા ટ્રેક ૨ સંવાદોમાંનો એક રહ્યો છે.
ટ્રેક ૧ અને ટ્રેક ૧.૫ વચ્ચે શું તફાવત છે?
આ બિન-અધિકારીઓ, જેમ કે ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓ, પત્રકારો, વ્યવસાયિક નેતાઓ અને નાગરિક સમાજના પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે અનૌપચારિક વાતચીત છે. રાજકારણ અને મીડિયાની ચમકથી દૂર, આ વાતચીતનો હેતુ વિશ્વાસ બનાવવા, નવા વિચારો શોધવા અને પરસ્પર સમજણ માટે જગ્યા બનાવવાનો છે. ટ્રેક ૧ (જેમ કે કેમ્પ ડેવિડ કરાર) એ સંપૂર્ણપણે ઔપચારિક સરકાર-થી-સરકાર સંવાદ છે. ટ્રેક ૧.૫ એ બંનેનો સંકર છે, જેમાં સેવા આપતા અધિકારીઓ બહારના લોકો સાથે અનૌપચારિક રીતે મળે છે.
જ્યારે પણ દેશો વચ્ચેના સંબંધો બગડે છે ત્યારે રાજદ્વારી પદ્ધતિનો ઉપયોગ ઘણીવાર વિશ્વભરમાં થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ૧૯૯૩ ઓસ્લો કરારના પ્રારંભિક તબક્કા દરમિયાન નોર્વેમાં ઇઝરાયેલી શિક્ષણવિદો અને ભ્ન્બ્ પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે સમાન અનૌપચારિક બેઠકો થઈ હતી.
વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની ટ્રેક-૨ રાજદ્વારીના પરિણામો
ભારતે આ પડદા પાછળની રાજદ્વારીનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ ફક્ત પાકિસ્તાનમાં જ નહીં પરંતુ અન્ય વૈશ્વિક મુદ્દાઓમાં પણ કર્યો છે.
ચીન સાથે પીગળવાના સંકેતો
અહેવાલો અનુસાર, ૨૦૨૦ માં ગલવાન ખીણમાં થયેલી હિસક અથડામણ પછી ભારત અને ચીને મોટાભાગના સત્તાવાર સંપર્કો સ્થગિત કરી દીધા હતા. જોકે, 'ટ્રેક-૨' વાટાઘાટોએ વાતચીતના માર્ગો ખુલ્લા રાખ્યા હતા. આના કારણે ૨૦૨૫ માં તિયાનજિનમાં લ્ઘ્બ્ સમિટ દરમિયાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિગ વચ્ચે મુલાકાત થઈ. પાંચ વર્ષના વિરામ પછી ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ માં બંને દેશો વચ્ચે સીધી ફલાઇટ્સ ફરી શરૂ થઈ, અને સરહદ પાર વેપાર અને સંપર્ક ધીમે ધીમે પુનઃસ્થાપિત થઈ રહ્યો છે. શી જિનપિગ આ વર્ષે BRICS સમિટ માટે ભારતની મુલાકાત લે તેવી પણ અપેક્ષા છે.
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધમાં મધ્યસ્થી પ્રયાસો
જ્યારે ૨૦૨૨ માં યુક્રેન યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું, ત્યારે ભારત શાંતિથી યુરોપિયન દેશો, રશિયનો અને યુક્રેનિયનો સાથે ટ્રેક-૨ અને ટ્રેક-૧.૫ ફોરમમાં જોડાયું. જાહેરમાં, નવી દિલ્હીએ તેની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખી, જ્યારે ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓએ માનવતાવાદી ઉકેલો અને તણાવ ઓછો કરવાના વિકલ્પોની માંગ કરી.
કેનેડા સાથેના સંબંધોમાં સુધારો
હરદીપ સિંહ નિજ્જરની હત્યાના આરોપો બાદ ભારત-કેનેડા સંબંધો સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચી ગયા. જોકે, ટ્રેક-૧.૫ રાજદ્વારી બાદ, બંને દેશોએ વ્યવહારિકતા દર્શાવી. જૂન ૨૦૨૫માં ઞ્૭ દરમિયાન ભ્પ્ મોદી અને કેનેડાના વડા પ્રધાન માર્ક કાર્ને અને નવેમ્બરમાં ઞ્૨૦ વચ્ચેની બેઠકોએ સંબંધોને સ્થિર કર્યા. ૨૦૨૬ની શરૂઆતમાં કાર્નેની ભારત મુલાકાતે નક્કર પરિણામો આપ્યા, જેમાં ૨૦૩૦ સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને $૫૦ બિલિયન સુધી વધારવા માટે વ્યાપક આર્થિક ભાગીદારી કરાર (CEPA) પર ચર્ચાનો સમાવેશ થાય છે. બંને દેશોએ આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક લાભ માટે રાજકીય મતભેદોને બાજુ પર રાખ્યા છે.
(10:08 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
